Trích dẫn hình ảnh, bảng biểu, số liệu từ nguồn khác đúng chuẩn
Trích dẫn hình ảnh, bảng biểu là việc ghi rõ nguồn gốc ngay dưới hình hoặc bảng khi bạn sử dụng lại, chỉnh sửa hoặc tự vẽ dựa trên dữ liệu của người khác — khác với trích dẫn văn bản thông thường, phần ghi nguồn này nằm ngay tại vị trí hình/bảng (dạng "Nguồn:" hoặc "Note.") chứ không chỉ nằm ở danh mục tài liệu tham khảo cuối bài. Bỏ qua bước này, dù đã có trích dẫn văn bản đầy đủ ở nơi khác, vẫn được xem là một dạng đạo văn — cụ thể là đạo văn hình ảnh (image plagiarism).
Cập nhật: tháng 7/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Trích dẫn hình ảnh, bảng biểu khác trích dẫn văn bản ở điểm nào?
Trích dẫn văn bản dẫn nguồn bằng cách chèn tên tác giả — năm ngay trong câu, còn trích dẫn tài liệu tham khảo dạng chữ đúng chuẩn đã được nhiều bài hướng dẫn kỹ. Với hình ảnh và bảng biểu, nguồn phải xuất hiện ngay tại vị trí hình/bảng, thường là một dòng chữ nhỏ ngay bên dưới, không phải chỉ nằm trong danh mục tài liệu tham khảo.
Theo APA 7th Edition (American Psychological Association, 2020), mọi bảng và hình được sao chép, chỉnh sửa hoặc phỏng theo từ nguồn khác đều phải có một dòng "Note." ngay bên dưới, ghi rõ nguồn gốc — kể cả khi tác giả đã trích dẫn đầy đủ nguồn đó ở phần văn bản khác trong bài.
Lý do của quy tắc riêng này: người đọc thường xem hình/bảng độc lập với văn bản xung quanh — họ lướt qua các hình trước, đọc chữ sau. Nếu nguồn chỉ nằm trong danh mục tham khảo cuối bài, người đọc dễ hiểu nhầm hình/bảng đó là dữ liệu do chính tác giả tạo ra. Đây cũng là lỗi phổ biến nhất ở sinh viên Việt Nam: trích dẫn văn bản rất cẩn thận nhưng lại quên ghi "Nguồn:" dưới biểu đồ chèn từ báo cáo, khóa luận khóa trước, hoặc bài báo đã đọc.
Ba tình huống dùng lại hình ảnh, bảng biểu và cách ghi nguồn tương ứng
Không phải mọi trường hợp "dùng lại" đều giống nhau — cách ghi nguồn phụ thuộc vào việc bạn giữ nguyên, chỉnh sửa hay chỉ mượn số liệu để tự vẽ lại.
- Sao chép nguyên bản (copy y hệt hình/bảng gốc, kể cả chụp màn hình): ghi "Nguồn: [Tác giả, năm]" hoặc "Source: [Author, year]" ngay dưới hình/bảng, không thay đổi bất kỳ chi tiết nào so với bản gốc.
- Chỉnh sửa lại (đổi màu, đổi ngôn ngữ chú thích, cắt bớt cột dữ liệu không liên quan): ghi "Được điều chỉnh từ: [Tác giả, năm]" hoặc "Adapted from: [Author, year]" — cụm từ "được điều chỉnh từ" là bắt buộc, không được ghi như thể đây là bảng gốc.
- Tự vẽ lại dựa trên số liệu của người khác (bạn tạo biểu đồ mới hoàn toàn bằng Excel/Word nhưng dữ liệu đầu vào lấy từ nguồn khác): vẫn phải ghi "Nguồn số liệu: [Tác giả, năm]" — vì bản quyền nằm ở dữ liệu, không phải ở hình thức trình bày.
Ví dụ minh họa: một khóa luận ngành Kinh tế trích lại bảng "Tăng trưởng GDP Việt Nam 2019–2023" từ báo cáo của Tổng cục Thống kê, nhưng sinh viên tự vẽ lại thành biểu đồ cột màu xanh thay vì giữ định dạng bảng gốc. Dù hình thức khác hoàn toàn, sinh viên vẫn phải ghi "Nguồn số liệu: Tổng cục Thống kê, 2023" — vì đây là tình huống 3, không phải bảng "tự thu thập số liệu" của chính sinh viên.
Cách ghi chú nguồn dưới bảng và hình theo từng chuẩn trích dẫn
Mỗi chuẩn trích dẫn có cách trình bày dòng ghi nguồn dưới bảng/hình khác nhau. Bảng dưới đây tổng hợp định dạng cụ thể theo ba chuẩn phổ biến nhất.
| Chuẩn | Vị trí ghi nguồn | Định dạng mẫu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| APA 7 (2020) | Ngay dưới bảng/hình, bắt đầu bằng "Note." hoặc "Nguồn:" | Note. Adapted from "Tên bài báo," by Tác giả, năm, Tên tạp chí, số(kỳ), trang. | Nguồn: Được điều chỉnh từ Nguyễn (2023), Tạp chí Kinh tế Việt Nam, số 5, tr. 22. |
| MLA 9 (2021) | Trong caption, ngay sau mô tả hình/bảng | Fig. 1. Mô tả hình. Nguồn: Tác giả, Tên tác phẩm, năm. | Fig. 1. Biểu đồ tăng trưởng GDP. Nguồn: Tổng cục Thống kê, 2023. |
| IEEE | Ngay dưới hình/bảng, đánh số như trích dẫn văn bản | Fig. 1. Mô tả hình [số trích dẫn]. | Fig. 1. Sơ đồ kiến trúc mạng [7]. |
Với hình vẽ do chính bạn tạo ra bằng số liệu tự thu thập (khảo sát, thực nghiệm riêng), không cần ghi dòng "Nguồn:" — chỉ cần chú thích mô tả nội dung hình như hướng dẫn trong bài danh mục bảng biểu, hình ảnh và từ viết tắt trong khóa luận. Dòng "Nguồn:" chỉ xuất hiện khi dữ liệu hoặc hình ảnh đến từ bên ngoài.
Quy trình 4 bước trích dẫn một hình ảnh mượn từ nguồn khác
Áp dụng quy trình sau mỗi khi chèn một hình, bảng, biểu đồ không phải do bạn tự tạo từ số liệu gốc:
- Xác định loại sử dụng: nguyên bản, chỉnh sửa hay chỉ mượn số liệu — dùng đúng cụm từ tương ứng ("Nguồn:", "Được điều chỉnh từ:", "Nguồn số liệu:").
- Ghi chú ngay dưới hình/bảng theo định dạng của chuẩn trích dẫn bạn đang dùng xuyên suốt bài (APA, MLA, IEEE hoặc Vancouver với khối ngành Y Dược).
- Bổ sung vào danh mục tài liệu tham khảo cuối bài như một nguồn thông thường — dòng ghi chú dưới hình không thay thế cho mục này.
- Kiểm tra lại tính nhất quán: cùng một nguồn phải được ghi giống nhau ở mọi vị trí xuất hiện trong bài, tránh trường hợp trích dẫn văn bản ghi "Nguyễn (2023)" nhưng chú thích hình lại ghi "Nguyễn Văn A, 2023" gây khó tra cứu.
Bỏ qua bước 3 là lỗi thường gặp nhất: nhiều sinh viên ghi "Nguồn: Bộ Y tế, 2022" dưới bảng số liệu nhưng quên đưa nguồn này vào danh mục tài liệu tham khảo, khiến người đọc không thể tra cứu ngược lại tài liệu gốc.
Bản quyền hình ảnh khoa học: khác với nghĩa vụ trích dẫn
Trích dẫn đúng chuẩn giải quyết vấn đề liêm chính học thuật, nhưng không tự động giải quyết vấn đề bản quyền (copyright) — đây là hai nghĩa vụ độc lập với nhau.
Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ 2022 (Luật số 07/2022/QH15, có hiệu lực từ 2023), tác phẩm khoa học bao gồm cả hình vẽ, sơ đồ, bảng biểu minh họa được bảo hộ quyền tác giả kể từ khi định hình, không phụ thuộc việc đã công bố hay chưa.
Với hình ảnh trong sách hoặc tạp chí có bản quyền (đặc biệt tạp chí trả phí xuất bản như Elsevier, Springer), việc trích dẫn nguồn không đồng nghĩa với việc bạn được phép tái sử dụng hình đó trong công bố khoa học của chính mình mà không xin phép — nhà xuất bản có thể yêu cầu xin giấy phép sử dụng lại (permission request) riêng, tách biệt hoàn toàn khỏi phần trích dẫn. Yêu cầu này thường chỉ áp dụng khi công bố ra bên ngoài (đăng báo, xuất bản sách); với khóa luận, luận văn nộp nội bộ cho mục đích học tập, phần lớn trường không yêu cầu giấy phép sử dụng lại, nhưng vẫn bắt buộc trích dẫn nguồn.
Nếu tìm hình ảnh để minh họa mà không muốn vướng vấn đề bản quyền, nên ưu tiên hình có giấy phép Creative Commons (CC BY, CC BY-SA — phiên bản CC 4.0 phát hành năm 2013 cho phép tái sử dụng miễn ghi nguồn) hoặc hình do chính bạn vẽ lại từ số liệu công khai.
Phần mềm kiểm tra đạo văn có phát hiện hình ảnh, bảng sao chép không?
Phần lớn phần mềm kiểm tra đạo văn, bao gồm cả Kiểm Tra Tài Liệu, hoạt động chủ yếu bằng cách so khớp văn bản (text-matching) chứ không phân tích nội dung điểm ảnh bên trong hình. Điều này có nghĩa: một bảng số liệu được chụp màn hình rồi chèn dưới dạng ảnh (thay vì bảng Word) thường "né" được thuật toán so khớp, vì hệ thống không đọc được chữ bên trong ảnh.
Tuy nhiên, "né" được phần mềm không đồng nghĩa với việc hợp lệ về mặt học thuật. Hai hệ quả thực tế sinh viên cần lưu ý:
- Caption và chú thích quanh hình vẫn bị soát: dòng mô tả hình, đoạn văn phân tích số liệu trong hình vẫn là văn bản thông thường, hoàn toàn bị đối chiếu trùng lặp như phần còn lại của bài.
- Hội đồng chấm vẫn có thể phát hiện bằng mắt thường: hình ảnh chụp màn hình thường có chất lượng thấp, phông chữ khác biệt với phần còn lại của tài liệu, hoặc còn sót logo/watermark của nguồn gốc — đây là dấu hiệu dễ nhận ra khi phản biện đặt câu hỏi trực tiếp về nguồn số liệu.
Vì vậy, quy tắc an toàn nhất là: dù phần mềm có phát hiện được hay không, vẫn ghi nguồn đầy đủ dưới mọi hình/bảng mượn từ nơi khác — đây là chuẩn mực liêm chính học thuật, không phải điều kiện để "qua mặt" công cụ kiểm tra.
Sai lầm thường gặp khi trích dẫn hình ảnh, bảng biểu
Từ thực tế các khóa luận, báo cáo được rà soát, một số lỗi lặp lại thường xuyên gồm:
- Chụp màn hình bảng từ báo cáo/website rồi dán thẳng vào bài mà không ghi "Nguồn:" — phổ biến nhất với số liệu thống kê, biểu đồ từ website cơ quan nhà nước.
- Ghi nguồn ở văn bản nhưng quên ghi lại dưới hình — sinh viên nghĩ trích dẫn một lần trong bài là đủ, trong khi mỗi hình/bảng cần dòng ghi nguồn riêng tại vị trí xuất hiện.
- Dùng cụm "Nguồn:" cho cả trường hợp tự vẽ lại — khiến người đọc hiểu nhầm đây là bảng gốc chưa qua chỉnh sửa, trong khi lẽ ra phải ghi "Được điều chỉnh từ:".
- Trộn lẫn cách ghi nguồn giữa các hình trong cùng một bài — hình này ghi kiểu APA, hình khác lại ghi kiểu IEEE, thiếu nhất quán tương tự lỗi trộn chuẩn trích dẫn văn bản.
- Lấy hình minh họa từ AI tạo ra (Midjourney, DALL-E) để trực quan hóa lại số liệu của người khác mà không ghi rõ cả nguồn số liệu gốc lẫn công cụ AI đã dùng để tạo hình.
Checklist áp dụng ngay trước khi nộp bài:
- [ ] Mọi hình/bảng không phải do bạn tự thu thập số liệu đều có dòng ghi nguồn ngay bên dưới
- [ ] Dùng đúng cụm từ theo loại sử dụng: "Nguồn:" / "Được điều chỉnh từ:" / "Nguồn số liệu:"
- [ ] Mọi nguồn ghi dưới hình/bảng đều xuất hiện trong danh mục tài liệu tham khảo cuối bài
- [ ] Cách ghi nguồn nhất quán theo một chuẩn trích dẫn duy nhất xuyên suốt bài
- [ ] Đã kiểm tra chính tả và chạy phần mềm kiểm tra trùng lặp cho phần văn bản, caption quanh hình
Câu hỏi thường gặp
Chụp màn hình bảng số liệu từ báo cáo khác rồi dán vào bài có bị coi là đạo văn không?
Có, nếu không ghi nguồn. Việc chuyển từ dạng bảng Word sang ảnh chụp màn hình không làm thay đổi nghĩa vụ trích dẫn — bạn vẫn cần ghi "Nguồn: [Tác giả/tổ chức, năm]" ngay dưới hình, dù phần mềm kiểm tra đạo văn khó phát hiện được nội dung bên trong ảnh.
Tự vẽ lại biểu đồ bằng Excel dựa trên số liệu của người khác thì trích dẫn thế nào?
Vẫn phải ghi nguồn, dùng cụm "Nguồn số liệu: [Tác giả, năm]" thay vì "Nguồn:" — vì bạn chỉ thay đổi hình thức trình bày, còn quyền sở hữu số liệu vẫn thuộc về tác giả gốc. Đây là lỗi hay bị bỏ sót nhất vì sinh viên nghĩ "mình tự vẽ nên không cần ghi nguồn".
Hình ảnh do AI tạo ra để minh họa số liệu của người khác thì ghi nguồn ra sao?
Cần ghi cả hai: nguồn số liệu gốc (nếu số liệu lấy từ tài liệu khác) và công cụ AI đã dùng để tạo hình, ví dụ "Nguồn số liệu: Tổng cục Thống kê, 2023; hình minh họa tạo bằng DALL-E". Xem thêm nguyên tắc chung khi dùng nội dung AI trong bài AI bịa tài liệu tham khảo: cách nhận biết và kiểm chứng.
Có cần xin phép tác giả trước khi dùng lại hình trong khóa luận không?
Với khóa luận, luận văn nộp nội bộ phục vụ mục đích học tập, phần lớn trường không yêu cầu xin giấy phép sử dụng lại (permission) — nhưng bắt buộc trích dẫn nguồn đầy đủ. Xin phép chỉ thực sự cần thiết khi bạn công bố ra bên ngoài, ví dụ đăng bài báo khoa học sử dụng lại hình từ tạp chí có bản quyền.
Danh mục hình ảnh ở đầu khóa luận có thay thế cho việc ghi nguồn dưới từng hình không?
Không. Danh mục hình ảnh chỉ liệt kê số hiệu, tên hình và số trang để tra cứu nhanh, không thể hiện nguồn gốc. Dòng ghi nguồn vẫn phải xuất hiện ngay dưới từng hình/bảng cụ thể trong nội dung bài.
Trích dẫn hình ảnh có cần theo cùng chuẩn với trích dẫn văn bản không?
Có. Nếu bài viết dùng chuẩn APA cho trích dẫn văn bản, phần ghi nguồn dưới hình/bảng cũng phải theo định dạng "Note." của APA, không được chuyển sang kiểu ghi khác — nguyên tắc nhất quán áp dụng cho toàn bộ tài liệu, bao gồm cả phần hình ảnh.
Tóm tắt
- Trích dẫn hình ảnh, bảng biểu phải ghi nguồn ngay tại vị trí hình/bảng, không chỉ nằm trong danh mục tài liệu tham khảo cuối bài.
- Ba tình huống cần phân biệt: sao chép nguyên bản ("Nguồn:"), chỉnh sửa lại ("Được điều chỉnh từ:"), tự vẽ theo số liệu mượn ("Nguồn số liệu:").
- Mỗi chuẩn trích dẫn (APA, MLA, IEEE) có định dạng ghi nguồn dưới hình/bảng riêng — cần dùng nhất quán theo chuẩn đang áp dụng cho toàn bài.
- Trích dẫn đúng chuẩn không thay thế cho việc xin phép bản quyền khi công bố ra bên ngoài — đây là hai nghĩa vụ độc lập.
- Phần mềm kiểm tra đạo văn khó phát hiện nội dung sao chép bên trong ảnh, nhưng caption và văn bản phân tích quanh hình vẫn bị đối chiếu trùng lặp bình thường.
Nguồn tham khảo: APA Style — American Psychological Association (2020); MLA Handbook 9th Edition — Modern Language Association (2021); Luật số 07/2022/QH15 sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ.
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC — phần mềm kiểm tra đạo văn, trùng lặp cho sinh viên, giảng viên và các đơn vị đào tạo tại Việt Nam.