Trích dẫn dài, hình có bản quyền trong luận văn: xin phép hay không?
Trích dẫn dài và dùng hình có bản quyền trong luận văn không phải lúc nào cũng cần xin phép: theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, việc trích dẫn hợp lý tác phẩm đã công bố để bình luận, minh họa trong tác phẩm của mình, không nhằm mục đích thương mại, thuộc trường hợp ngoại lệ — không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền, nhưng bắt buộc ghi nguồn. Ranh giới nằm ở hai chữ "hợp lý": trích cả một chương sách, chèn nguyên bộ ảnh của người khác, hoặc công bố toàn văn luận văn lên thư viện số đều có thể đẩy bạn ra ngoài vùng ngoại lệ này.
Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Trích dẫn đúng chuẩn và xin phép bản quyền là hai nghĩa vụ khác nhau
Ghi nguồn đầy đủ giải quyết nghĩa vụ liêm chính học thuật; xin phép chủ sở hữu giải quyết nghĩa vụ pháp lý về quyền tác giả. Làm tốt việc thứ nhất không tự động miễn việc thứ hai.
Ví dụ: một học viên trích 5 trang liên tục từ giáo trình, ghi nguồn chuẩn APA đến từng số trang. Bài không bị coi là đạo văn, nhưng vẫn có thể xâm phạm quyền sao chép nếu được đưa vào ấn phẩm phát hành ra ngoài.
| Tiêu chí | Nghĩa vụ trích dẫn | Nghĩa vụ xin phép |
|---|---|---|
| Nguồn quy tắc | Chuẩn APA, IEEE, Vancouver; quy chế trường | Luật Sở hữu trí tuệ, hợp đồng xuất bản |
| Vi phạm bị gọi là | Đạo văn (plagiarism) | Xâm phạm quyền tác giả (copyright infringement) |
| Hậu quả | Hạ điểm, đình chỉ, hủy kết quả bảo vệ | Bồi thường dân sự, gỡ bỏ ấn phẩm |
| Tác phẩm hết thời hạn bảo hộ | Vẫn phải ghi nguồn | Không cần xin phép |
| Ý tưởng, số liệu thô | Vẫn phải ghi nguồn | Thường không phát sinh |
Hàng cuối bảng đáng chú ý: quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện, không bảo hộ ý tưởng hay dữ liệu đơn thuần. Lấy số liệu GDP từ một báo cáo không xâm phạm bản quyền, nhưng không ghi nguồn thì vẫn là đạo văn — xem cách trích dẫn tài liệu tham khảo đúng chuẩn.
Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ quy định gì về trích dẫn hợp lý?
Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ liệt kê các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền. Ba nhóm liên quan trực tiếp đến người làm luận văn: tự sao chép một bản để nghiên cứu, học tập cá nhân phi thương mại; trích dẫn hợp lý để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình; và sử dụng tác phẩm trong hoạt động giảng dạy.
Luật Sở hữu trí tuệ (Luật số 50/2005/QH11, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, có hiệu lực từ 01/01/2023) đặt ra điều kiện chung cho mọi ngoại lệ tại Điều 25: việc sử dụng không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, đồng thời phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ tác phẩm.
Điều kiện chung này chính là "phép thử ba bước" (three-step test) tại Điều 9(2) Công ước Berne — điều ước Việt Nam gia nhập ngày 26/10/2004. Nghị định 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả làm rõ thêm tiêu chí trích dẫn hợp lý: phần trích chỉ nhằm giới thiệu, bình luận, làm sáng tỏ vấn đề; số lượng và thực chất phần trích không gây phương hại tới quyền tác giả.
Hai chữ "thực chất" quan trọng hơn số lượng: trích 200 từ đúng vào đoạn kết luận cốt lõi — thứ khiến người đọc không cần mua sách nữa — nguy hiểm hơn trích 800 từ rải rác ở phần mô tả bối cảnh.
Trích dẫn hợp lý ở Việt Nam khác fair use của Mỹ như thế nào?
Hai chế định khác nhau về cấu trúc: Việt Nam dùng danh sách ngoại lệ đóng, Mỹ dùng chuẩn mở bốn yếu tố. Nhiều hướng dẫn trên mạng gộp chung hai khái niệm, dẫn đến lời khuyên sai lệch cho người viết luận văn ở Việt Nam.
| Yếu tố | Việt Nam (Điều 25 Luật SHTT) | Hoa Kỳ (fair use, 17 U.S.C. §107) |
|---|---|---|
| Cấu trúc quy phạm | Liệt kê từng trường hợp; ngoài danh sách phải xin phép | Chuẩn mở, tòa cân nhắc 4 yếu tố từng vụ việc |
| Bốn yếu tố cân nhắc | Không quy định thành 4 yếu tố; dùng điều kiện chung ba bước | Mục đích sử dụng; bản chất tác phẩm; lượng và thực chất phần dùng; ảnh hưởng tới thị trường |
| Tính "biến đổi" (transformative) | Không phải tiêu chí luật định | Yếu tố then chốt trong án lệ hiện đại |
| Mục đích học tập, nghiên cứu | Nêu đích danh trong luật | Liệt kê làm ví dụ, vẫn phải qua 4 yếu tố |
| Nghĩa vụ ghi nguồn | Bắt buộc, ghi trong luật | Không phải điều kiện luật định |
Hệ quả thực tế: luận văn nộp cho trường ở Việt Nam thì soi chiếu Điều 25, đừng viện dẫn fair use. Khi gửi bài cho tạp chí quốc tế, chính sách của nhà xuất bản mới là thứ ràng buộc bạn — thường chặt hơn cả luật. Riêng văn bản quy phạm pháp luật không đặt ra vấn đề bản quyền tương tự, chỉ cần ghi đúng số hiệu, ngày ban hành theo hướng dẫn tại bài trích dẫn văn bản pháp luật đúng chuẩn.
Trích bao nhiêu từ thì bị coi là "dài" và cần xin phép?
Không có ngưỡng số từ cứng trong luật. Cả Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam lẫn §107 của Mỹ đều không nêu con số. Những con số hay gặp — 300 từ, 400 từ — là chính sách nội bộ của từng nhà xuất bản, và trích dưới ngưỡng đó cũng không đảm bảo an toàn tuyệt đối.
Ngưỡng thực dụng nên dùng khi viết luận văn:
- Văn xuôi khoa học: dưới 300 từ cho một tác phẩm, tổng cộng dưới 800 từ nếu trích nhiều đoạn từ cùng một cuốn sách — vượt mức này nên cân nhắc diễn giải lại thay vì trích nguyên văn.
- Thơ, lời bài hát: rủi ro cao ngay từ 2–4 dòng, vì tỷ lệ phần trích so với toàn tác phẩm rất lớn — đây là loại tác phẩm bị yêu cầu xin phép gắt gao nhất.
- Bảng, hình, biểu đồ: mỗi hình là một tác phẩm hoàn chỉnh — dùng nguyên một hình là dùng 100% tác phẩm đó, không áp dụng logic "trích một phần nhỏ" được.
- Bộ dữ liệu, mã nguồn: xét theo giấy phép đi kèm (MIT, GPL, CC BY) chứ không theo quy tắc trích dẫn thông thường.
- Toàn bộ một chương, một bài báo: luôn cần xin phép nếu luận văn được công bố ra bên ngoài.
Điểm số 3 là chỗ nhiều người bất ngờ: một biểu đồ nửa trang trong bài báo 12 trang trông có vẻ "nhỏ", nhưng về bản quyền bạn đang dùng trọn một tác phẩm. Vì vậy APA yêu cầu ghi chú "Adapted from" ngay dưới hình — chi tiết trong bài trích dẫn hình ảnh, bảng biểu, số liệu từ nguồn khác.
Một mốc khác cần nhớ: quyền tài sản với tác phẩm thông thường được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời (Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ); riêng tác phẩm nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, điện ảnh và tác phẩm khuyết danh là 75 năm kể từ khi công bố lần đầu. Hết thời hạn, tác phẩm thuộc về công chúng — dùng thoải mái, nhưng vẫn phải ghi nguồn.
Bốn nhóm giấy phép hình ảnh và cách xử lý từng nhóm
Trước khi chèn bất kỳ hình nào không do bạn tự tạo, hãy xác định nó thuộc nhóm nào trong bốn nhóm dưới đây.
| Nhóm giấy phép | Ví dụ nguồn | Có cần xin phép? | Bắt buộc làm gì |
|---|---|---|---|
| Public domain / hết hạn bảo hộ | Bản đồ cổ, ảnh tư liệu cũ, tác phẩm CC0 | Không | Ghi nguồn để tránh đạo văn |
| Creative Commons | Wikimedia Commons, PLOS ONE, tạp chí Open Access | Không, nếu tuân thủ điều kiện giấy phép | Ghi công theo TASL: tên tác phẩm, tác giả, nguồn, giấy phép |
| Bản quyền nhà xuất bản | Hình từ Elsevier, Springer, Wiley, giáo trình | Có, khi công bố ra ngoài; thường miễn với luận văn nộp nội bộ | Xin phép qua RightsLink hoặc email biên tập |
| Ảnh cá nhân, dữ liệu doanh nghiệp | Ảnh nhà máy, số liệu nội bộ nơi thực tập | Có | Xin phép bằng văn bản, kèm vào phụ lục |
Với nhóm Creative Commons, hai biến thể hay gây rắc rối: CC BY-ND (cấm tạo tác phẩm phái sinh — không được cắt, chỉnh sửa, dịch chú thích của hình) và CC BY-NC (cấm dùng cho mục đích thương mại — an toàn với luận văn nộp trường, thành vấn đề nếu bạn phát triển thành sách bán ra thị trường). Phiên bản CC 4.0 do Creative Commons phát hành năm 2013 là bản phổ biến nhất hiện nay.
Với hình từ chính bài báo bạn đã công bố, phần lớn nhà xuất bản lớn (Elsevier, Springer Nature, Wiley) cho phép tác giả dùng lại nội dung của mình trong luận văn, luận án mà không cần xin phép chính thức — nhưng vẫn phải ghi rõ nguồn công bố gốc. Đây là quyền tác giả giữ lại (author rights) trong hợp đồng chuyển giao bản quyền, không phải ngoại lệ luật định.
Lưu ý: dùng lại bài báo cũ của chính mình mà không ghi nguồn lại rơi vào vấn đề khác — tự đạo văn — dù bạn có đủ quyền pháp lý với nội dung đó.
Bẫy lớn nhất: luận văn của bạn được công bố toàn văn trên mạng
Lập luận "luận văn chỉ nộp cho trường, dùng nội bộ, không thương mại" không còn đúng khi trường công bố toàn văn lên thư viện số hoặc cổng thông tin điện tử. Lúc đó tác phẩm của bạn trở thành ấn phẩm phát hành công khai, và ngoại lệ "tự sao chép một bản để học tập cá nhân" tại Điều 25 không còn che chở cho những hình ảnh có bản quyền bên trong.
Với nghiên cứu sinh, đây không phải giả định: Quy chế đào tạo trình độ tiến sĩ ban hành kèm Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT yêu cầu cơ sở đào tạo đăng tải công khai luận án và tóm tắt luận án trên trang thông tin điện tử trước khi bảo vệ. Luận án sẽ nằm công khai trên internet, ai cũng tải về được — kể cả bộ phận pháp chế của nhà xuất bản sở hữu hình bạn đã chèn.
Ba việc cần làm nếu luận văn, luận án của bạn sẽ được công bố toàn văn:
- Rà lại mọi hình, bảng mượn từ tạp chí có bản quyền — lập danh sách kèm nguồn gốc, đánh dấu hình cần xin phép.
- Ưu tiên thay thế bằng hình tự vẽ lại từ số liệu công khai (vẫn ghi "Nguồn số liệu:") hoặc hình Creative Commons tương đương.
- Xin phép cho hình không thể thay thế, lưu email chấp thuận và đưa vào phụ lục.
Quy trình 6 bước xin phép bản quyền, kèm mẫu email
Xin phép dùng lại một hình từ tạp chí quốc tế mất từ vài phút (qua hệ thống tự động) đến 2–4 tuần (liên hệ trực tiếp tác giả). Đừng để việc này đến tuần cuối trước hạn nộp.
- Xác định chủ sở hữu quyền — với bài báo trên tạp chí, thường là nhà xuất bản chứ không phải tác giả, trừ khi bài đó Open Access theo giấy phép CC.
- Kiểm tra trang "Permissions" của nhà xuất bản; nhiều nơi dùng hệ thống RightsLink của Copyright Clearance Center, cấp phép tự động ngay trên trang bài báo.
- Chọn đúng loại sử dụng: "reuse in a thesis/dissertation" thường được cấp miễn phí, khác hẳn "reuse in a journal article" hoặc "reuse in a book".
- Nếu không có hệ thống tự động, gửi email đến địa chỉ permissions của nhà xuất bản hoặc tác giả liên hệ (corresponding author).
- Lưu bằng chứng chấp thuận: chụp màn hình giấy phép hoặc lưu email trả lời kèm mã giấy phép.
- Ghi chú giấy phép ngay dưới hình, ví dụ: "Nguồn: Nguyen và cộng sự (2023). Sử dụng lại theo giấy phép số ...". Nếu trường yêu cầu, đưa giấy phép vào phụ lục.
Mẫu email xin phép, dùng được cho cả tác giả Việt Nam lẫn quốc tế:
text
Tiêu đề: Xin phép sử dụng lại Hình 3 trong luận văn thạc sĩ (phi thương mại)
Kính gửi [Tên tác giả/Bộ phận Bản quyền],
Tôi là [Họ tên], học viên cao học ngành [ngành], [Tên trường],
đang thực hiện luận văn thạc sĩ đề tài "[tên đề tài]".
Tôi xin phép được sử dụng lại nội dung sau:
- Tài liệu gốc: [Tác giả, năm, tên bài, tên tạp chí, tập(số), trang, DOI]
- Phần cần sử dụng: Hình 3, trang 45
- Mục đích: minh họa cho phần cơ sở lý thuyết, không nhằm mục đích thương mại
- Phạm vi phát hành: luận văn nộp cho [Tên trường], có thể được đăng tải
toàn văn trên thư viện số của nhà trường
Tôi cam kết ghi rõ nguồn theo chuẩn [APA 7/IEEE] ngay dưới hình và trong
danh mục tài liệu tham khảo.
Rất mong nhận được phản hồi của [ông/bà/quý cơ quan].
Trân trọng,
[Họ tên] — [Email] — [Điện thoại]Hai chi tiết quyết định tỷ lệ được chấp thuận: nêu rõ phi thương mại và nêu rõ luận văn có thể được đăng tải toàn văn. Giấu vế thứ hai để dễ được duyệt là tự tạo rủi ro, vì giấy phép cấp sai phạm vi thì không bảo vệ được bạn.
Sai lầm thường gặp và checklist áp dụng ngay
Từ thực tế rà soát luận văn, khóa luận, những lỗi dưới đây lặp lại nhiều nhất:
- Nghĩ "đã ghi nguồn là xong" — đúng với liêm chính học thuật, thiếu với bản quyền khi bài được phát hành công khai.
- Chèn ảnh tìm bằng Google Image mà không kiểm tra giấy phép — kết quả tìm kiếm mặc định không lọc theo quyền sử dụng.
- Dùng logo doanh nghiệp trong báo cáo thực tập — logo là nhãn hiệu, được bảo hộ theo cơ chế riêng, không nằm trong ngoại lệ trích dẫn hợp lý; nên xin phép đơn vị thực tập bằng văn bản.
- Trích nguyên một chương giáo trình vào cơ sở lý thuyết — vừa đội tỷ lệ trùng lặp, vừa vượt ngưỡng trích dẫn hợp lý. Cách xử lý đúng: diễn giải lại và ghi nguồn theo hướng dẫn trích dẫn giáo trình.
- Cắt watermark trên ảnh gốc cho "đẹp bài" — hành vi này bị coi là cố ý xóa thông tin quản lý quyền, nặng hơn nhiều so với việc quên ghi nguồn.
- Dịch một đoạn dài từ sách nước ngoài rồi coi như của mình — vừa là đạo văn dịch thuật, vừa động đến quyền làm tác phẩm phái sinh của tác giả gốc.
Checklist rà bản quyền trước khi nộp:
- [ ] Đã liệt kê mọi hình, bảng, đoạn trích trên 300 từ không do bạn tạo ra
- [ ] Mỗi mục đã xác định rõ nhóm giấy phép (public domain / CC / bản quyền NXB / tư liệu riêng)
- [ ] Hình thuộc bản quyền nhà xuất bản đã được xin phép hoặc thay thế
- [ ] Hình Creative Commons đã ghi đủ TASL và kiểm tra điều kiện ND, NC
- [ ] Không dùng logo, ảnh nhân sự của đơn vị thực tập khi chưa có văn bản đồng ý
- [ ] Giấy phép, email chấp thuận đã lưu, đưa vào phụ lục nếu trường yêu cầu
- [ ] Đã chạy kiểm tra trùng lặp để bắt các đoạn trích dài quên đóng ngoặc kép
Câu hỏi thường gặp
Luận văn nộp cho trường có cần xin phép bản quyền hình ảnh không?
Phần lớn là không, nếu luận văn chỉ lưu hành nội bộ phục vụ học tập, đánh giá — đây là ngoại lệ tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ. Nhưng khi nhà trường công bố toàn văn lên thư viện số, tính chất sử dụng thay đổi và bạn nên xin phép cho những hình có bản quyền thương mại. Với luận án tiến sĩ, việc đăng tải công khai gần như luôn xảy ra.
Trích bao nhiêu từ thì phải xin phép tác giả?
Luật Việt Nam không quy định con số cụ thể. Ngưỡng 300–400 từ mà nhiều người truyền nhau là chính sách nội bộ của một số nhà xuất bản nước ngoài, không có giá trị pháp lý ở Việt Nam. Tiêu chí thực chất là phần trích không được thay thế nhu cầu đọc tác phẩm gốc và không gây thiệt hại bất hợp lý cho tác giả. Với thơ, lời bài hát, chỉ vài dòng đã có thể vượt ngưỡng.
Ảnh trên Google Image có được dùng tự do trong khóa luận không?
Không. Google Image là công cụ tìm kiếm, không phải kho ảnh miễn phí — mỗi ảnh vẫn giữ bản quyền của chủ sở hữu gốc. Hãy dùng bộ lọc quyền sử dụng, hoặc lấy ảnh từ Wikimedia Commons, tạp chí Open Access, ảnh CC0. Trong mọi trường hợp vẫn phải ghi nguồn dưới hình.
Xin phép bản quyền có mất phí không và mất bao lâu?
Với luận văn, luận án phi thương mại, các nhà xuất bản lớn thường cấp phép miễn phí qua RightsLink chỉ trong vài phút. Nếu phải gửi email trực tiếp cho tác giả hoặc ban biên tập, thời gian phản hồi thường từ vài ngày đến 2–4 tuần. Phí chỉ phát sinh khi xin phép cho mục đích thương mại như xuất bản sách bán ra thị trường.
Không nhận được phản hồi khi xin phép thì làm thế nào?
Im lặng không đồng nghĩa với đồng ý. Nếu sau 3–4 tuần không có phản hồi, phương án an toàn là thay thế hình bằng nguồn Creative Commons tương đương, tự vẽ lại từ số liệu công khai, hoặc bỏ hình và mô tả bằng lời kèm trích dẫn. Hãy lưu lại email đã gửi làm bằng chứng thiện chí, nhưng đừng coi đó là giấy phép.
Trích dẫn dài có làm tăng tỷ lệ trùng lặp khi kiểm tra đạo văn không?
Có. Mọi đoạn trích nguyên văn đều bị hệ thống so khớp đánh dấu, kể cả khi đã đóng ngoặc kép và ghi nguồn đầy đủ — vì phần mềm đối chiếu chuỗi ký tự, không đánh giá tính hợp lệ của trích dẫn. Đây là lý do nên hạn chế trích nguyên văn, ưu tiên diễn giải lại. Bạn có thể tự kiểm tra trước bằng phần mềm Kiểm Tra Tài Liệu và xem bảng giá dịch vụ để chọn gói phù hợp.
Tóm tắt
- Ghi nguồn và xin phép là hai nghĩa vụ độc lập — trích dẫn đầy đủ không miễn trừ nghĩa vụ xin phép.
- Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ cho phép trích dẫn hợp lý để bình luận, minh họa mà không phải xin phép, với điều kiện ghi rõ tên tác giả, nguồn gốc và không mâu thuẫn việc khai thác bình thường tác phẩm.
- Việt Nam dùng danh sách ngoại lệ đóng, khác chuẩn mở bốn yếu tố của fair use Mỹ.
- Không có ngưỡng số từ cứng trong luật; 300–400 từ chỉ là chính sách nội bộ nhà xuất bản. Với hình ảnh, dùng một hình là dùng trọn một tác phẩm.
- Luận văn công bố toàn văn online không còn thuộc diện "sử dụng cá nhân" — rà và xin phép trước khi bảo vệ.
Nguồn tham khảo: Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15 (hiệu lực 01/01/2023), Điều 25 và Điều 27; Nghị định 17/2023/NĐ-CP về quyền tác giả, quyền liên quan; Công ước Berne, Điều 9(2) (Việt Nam gia nhập 26/10/2004); 17 U.S.C. §107 (Copyright Act, Hoa Kỳ, 1976); Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT; bộ giấy phép Creative Commons 4.0 (2013); APA Publication Manual, 7th Edition (2020).
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC. Nội dung mang tính tham khảo học thuật, không thay thế tư vấn pháp lý chuyên nghiệp cho từng trường hợp cụ thể. Cần hỗ trợ thêm, bạn có thể liên hệ với KTTL.