Trùng lặp với đạo văn khác nhau như thế nào?

Trùng lặp (similarity) là hiện tượng kỹ thuật: hai văn bản giống nhau về câu chữ, được phần mềm đo bằng tỷ lệ phần trăm. Đạo văn (plagiarism) là một kết luận về hành vi: sử dụng sản phẩm trí tuệ của người khác mà không ghi nhận nguồn. Khác biệt cốt lõi là chủ thể đưa ra kết luận — phần mềm chỉ đo được trùng lặp, còn đạo văn luôn do con người kết luận sau khi xem xét bối cảnh từng đoạn. Vì vậy một bài 30% trùng lặp có thể hoàn toàn không vi phạm, trong khi một bài 5% vẫn có thể bị kết luận đạo văn. Bài viết này phân tích định nghĩa, sáu nguyên nhân gây trùng lặp, cách phân biệt từng trường hợp và những dạng đạo văn mà phần mềm không phát hiện được.

Cập nhật: tháng 7/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC

Đạo văn là gì?

Đạo văn là hành vi sao chép nội dung hoặc lấy ý tưởng từ một nguồn khác mà không trích dẫn rõ ràng nguồn đó hoặc không có sự cho phép của tác giả gốc. Đây là hành vi vi phạm liêm chính học thuật và đạo đức nghề nghiệp.

Đạo văn (plagiarism) là hành vi cố ý hoặc vô ý sử dụng ý tưởng, câu chữ, dữ liệu của người khác mà không ghi nhận nguồn gốc, khiến người đọc hiểu lầm đó là sản phẩm nguyên bản của người viết.

Hành vi này không chỉ tồn tại trong nghiên cứu học thuật mà còn xuất hiện trong các lĩnh vực sáng tạo như văn thơ, âm nhạc, sáng tạo nội dung số. Trong môi trường đại học, đạo văn có thể dẫn đến các hình thức kỷ luật nghiêm khắc, từ hạ điểm, đình chỉ học tập cho đến thu hồi bằng cấp, tùy theo mức độ vi phạm và quy chế của từng cơ sở đào tạo.

Trùng lặp là gì?

Trùng lặp là hiện tượng một đoạn văn bản, câu chữ hoặc ý tưởng giống hoặc tương đồng với một tài liệu khác, được các phần mềm kiểm tra thể hiện bằng chỉ số phần trăm gọi là tỷ lệ trùng lặp (similarity index). Trùng lặp chỉ mô tả mức độ giống nhau về mặt văn bản, chưa nói lên bản chất của hành vi tạo ra sự giống nhau đó.

Turnitin nêu rõ trong tài liệu hướng dẫn của mình rằng Similarity Report chỉ chỉ ra phần văn bản trùng khớp với nguồn trong kho dữ liệu, và không phải là một "báo cáo đạo văn"; việc xác định có hành vi đạo văn hay không thuộc thẩm quyền của người đánh giá chuyên môn.

Sự trùng lặp có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau:

• Nội dung phổ thông, thường thức được nhiều người biết đến và diễn đạt theo cách tương tự.
• Trích dẫn tường minh, hợp lệ một đoạn nội dung từ nguồn tham khảo, có ghi chú rõ ràng.
• Văn bản của cùng một tác giả được công bố lại ở nhiều ấn phẩm khác nhau (còn gọi là hiện tượng tự đạo văn nếu không khai báo).
• Sao chép có chủ đích hoặc vô tình mà không dẫn nguồn — đây mới là trường hợp cấu thành đạo văn.

Trùng lặp có phải là đạo văn không?

Trùng lặp không đồng nghĩa với đạo văn. Đạo văn luôn thể hiện ra bên ngoài dưới dạng sự trùng lặp, nhưng ngược lại một đoạn văn bản trùng lặp chưa chắc đã là đạo văn. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở ý định và hành động của tác giả đối với nguồn tham khảo.

Trong trường hợp đạo văn, tác giả sao chép một đoạn văn bản mà không đề cập đến nguồn gốc hay tác giả gốc của tài liệu. Trong khi đó, trùng lặp có thể xuất phát từ nội dung thường thức hoặc từ tài liệu khác đã được trích dẫn nguồn đúng cách, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của tác giả gốc. Bảng dưới đây tóm tắt sự khác biệt giữa hai khái niệm.

Tiêu chí	Trùng lặp (Similarity)	Đạo văn (Plagiarism)
Bản chất	Hiện tượng văn bản giống nhau về câu chữ	Hành vi vi phạm liêm chính học thuật
Ý định tác giả	Không xác định qua phần mềm	Cố ý hoặc do bất cẩn không trích dẫn
Có trích dẫn nguồn	Có thể có, hợp lệ	Không có hoặc trích dẫn sai lệch
Ai đánh giá	Phần mềm tính toán tự động	Con người (hội đồng, giảng viên) căn cứ kết quả
Kết quả thể hiện	Tỷ lệ phần trăm (%) trùng lặp	Kết luận có/không vi phạm

Sáu nguyên nhân gây trùng lặp và cách xử lý từng loại

Một tỷ lệ trùng lặp tổng hợp thường được tạo bởi nhiều nguyên nhân khác nhau, và chỉ nguyên nhân cuối cùng trong bảng dưới đây mới cấu thành đạo văn. Đây là lý do việc bóc tách theo từng nguồn quan trọng hơn con số tổng.

Nguyên nhân	Ví dụ điển hình	Có phải đạo văn không	Hướng xử lý
Trích dẫn hợp lệ	Đoạn trích nguyên văn có ngoặc kép, ghi nguồn	Không	Giữ nguyên, đảm bảo đúng chuẩn trích dẫn
Văn bản pháp luật, tiêu chuẩn	Trích điều luật, thông tư, TCVN	Không	Giữ nguyên — phải dẫn nguyên văn, không diễn giải lại
Phần thủ tục theo mẫu	Trang bìa, lời cam đoan, mục lục, mẫu bảng hỏi chuẩn	Không	Đề nghị loại trừ khi tính tỷ lệ nếu quy chế cho phép
Thuật ngữ, định nghĩa gốc	Định nghĩa khái niệm, công thức, tên thang đo	Không	Giữ nguyên, dẫn nguồn khi cần
Tái sử dụng bài của chính mình	Đề cương, đồ án, bài báo cũ	Có, nếu không khai báo	Trích dẫn chính mình, khai báo với hội đồng
Sao chép không dẫn nguồn	Đoạn lấy từ nguồn khác, không ngoặc kép, không ghi nguồn	Có	Bổ sung trích dẫn hoặc diễn giải lại đúng chuẩn

Việc cộng tỷ lệ theo từng nhóm thường cho kết quả khác hẳn con số tổng: một bài 32% có thể chỉ có 2% thuộc nhóm cuối cùng. Quy trình bóc tách và trình bày kết quả này với hội đồng được hướng dẫn chi tiết trong bài bị nghi đạo văn: quy trình giải trình từng bước.

Vì sao phần mềm chỉ báo "trùng lặp" chứ không kết luận "đạo văn"?

Các phần mềm kiểm tra đạo văn hiện nay đều sử dụng thuật ngữ trùng lặp (similarity, hoặc đối nghịch là unique) thay vì đạo văn (plagiarism) khi trả về kết quả kiểm tra. Nguyên nhân là khi đối sánh nội dung, máy tính chưa có khả năng phân biệt nguồn đó có phải của chính người tải lên hay không, cũng như không thể quy kết một đoạn trùng lặp có phải là đạo văn hay không.

Do vậy, phần mềm chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ giảng viên và sinh viên phát hiện sự trùng lặp nhanh và hiệu quả hơn, thay vì phải tìm kiếm thủ công từng câu văn trên Google rồi đối chiếu. Việc kết luận một đoạn trùng lặp có phải là đạo văn, tự đạo văn hay không vi phạm vẫn do quy định của cơ sở đào tạo và người phụ trách quyết định, dựa trên bối cảnh trích dẫn và tỷ lệ trùng lặp cụ thể.

Những dạng đạo văn mà phần mềm không phát hiện được

Chiều ngược lại của vấn đề ít được nói tới: có những hành vi vi phạm liêm chính học thuật cho tỷ lệ trùng lặp gần bằng 0.

• Đạo văn ý tưởng: lấy khung phân tích, giả thuyết hoặc thiết kế nghiên cứu của người khác nhưng diễn đạt bằng câu chữ hoàn toàn mới. Không có chuỗi ký tự nào trùng nên hệ thống không đánh dấu.
• Đạo văn dịch thuật: dịch tài liệu tiếng nước ngoài sang tiếng Việt rồi dùng như của mình. Văn bản đích không trùng với văn bản nguồn ở cấp ký tự.
• Đạo văn khảm (mosaic plagiarism): ghép nhiều nguồn, đảo trật tự và thay từ đồng nghĩa cho tới khi mỗi đoạn trùng ngắn hơn ngưỡng phát hiện.
• Bịa và chế số liệu: dữ liệu bịa là chuỗi ký tự chưa từng tồn tại ở đâu, nên không trùng với bất kỳ nguồn nào. Theo định nghĩa của Office of Research Integrity (Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ) tại 42 CFR Part 93, đây thuộc nhóm fabrication và falsification — bị xử lý nặng hơn đạo văn.

Tỷ lệ trùng lặp thấp không phải bằng chứng của liêm chính học thuật. Nó chỉ chứng minh văn bản không sao chép ở cấp câu chữ, không nói gì về nguồn gốc ý tưởng hay tính có thật của dữ liệu bên trong.

Mức độ nghiêm trọng của nhóm hành vi này thể hiện qua số liệu công bố quốc tế: tạp chí Nature ghi nhận hơn 10.000 bài báo khoa học bị gỡ bỏ (retracted) trong năm 2023 — con số kỷ lục tính đến thời điểm đó, phần lớn liên quan đến gian lận dữ liệu chứ không phải trùng lặp câu chữ.

Làm thế nào để tránh bị quy kết là đạo văn?

Để tránh bị quy kết là đạo văn, bạn nên luôn ghi chú và trích dẫn tài liệu tham khảo đúng chuẩn mỗi khi sử dụng ý tưởng hoặc thông tin từ nguồn khác. Bạn cũng nên cố gắng diễn đạt lại nội dung theo cách hiểu và văn phong của riêng mình thay vì sao chép nguyên văn, để tránh sự trùng lặp không cần thiết.

Bên cạnh đó, việc tự kiểm tra đạo văn trước khi nộp khóa luận, luận văn bằng các công cụ như Kiểm Tra Tài Liệu giúp bạn chủ động phát hiện và xử lý những đoạn trùng lặp trước khi hội đồng đánh giá. Các công cụ này so sánh văn bản của bạn với hàng ngàn nguồn trực tuyến để tìm ra đoạn văn bản giống với nội dung đã được xuất bản trước đó, từ đó bạn có thể chỉnh sửa kịp thời.

Năm sai lầm thường gặp khi đọc kết quả trùng lặp

Những phản ứng dưới đây lặp lại nhiều nhất ở người lần đầu nhận báo cáo kiểm tra, kèm hệ quả thực tế của từng cái.

1. Chỉ nhìn con số tổng, không mở danh sách nguồn. Con số tổng không cho biết phần trùng đến từ trích dẫn hợp lệ hay từ sao chép. Luôn mở danh sách nguồn và xem từng đoạn được đánh dấu.
2. Viết lại cả những đoạn trích dẫn đúng chuẩn để "hạ điểm". Việc này làm bài kém chính xác về học thuật và có khi xóa mất chính phần trích dẫn đang bảo vệ bạn.
3. Thay từ đồng nghĩa hàng loạt. Kết quả là đạo văn khảm — vẫn vi phạm, đồng thời văn phong trở nên gượng gạo và dễ bị công cụ phát hiện AI gắn cờ.
4. Coi tỷ lệ thấp là đã an toàn tuyệt đối. Như phân tích ở mục trên, nhiều dạng vi phạm không tạo ra trùng lặp.
5. So sánh tỷ lệ giữa hai phần mềm khác nhau rồi kết luận phần mềm sai. Mỗi hệ thống có kho dữ liệu nguồn và ngưỡng đoạn tối thiểu riêng nên con số khác nhau là bình thường; cách đọc đúng từng chỉ số được trình bày trong bài cách đọc báo cáo kiểm tra trùng lặp.

Checklist phân biệt trùng lặp hợp lệ và đạo văn

Với mỗi đoạn bị đánh dấu trùng, trả lời lần lượt 6 câu hỏi sau. Chỉ cần một câu trả lời "không" ở bốn câu đầu là đoạn đó cần xử lý trước khi nộp.

• [ ] Đoạn này có ghi nguồn ngay tại vị trí xuất hiện không?
• [ ] Nếu là trích nguyên văn, đã đặt trong ngoặc kép (hoặc định dạng trích dẫn khối) chưa?
• [ ] Nguồn đã có trong danh mục tài liệu tham khảo với thông tin đầy đủ chưa?
• [ ] Nếu là diễn giải, đã thực sự viết lại theo cấu trúc lập luận của mình chưa, hay chỉ đảo từ?
• [ ] Nếu là bài cũ của chính mình, đã khai báo và trích dẫn chính mình chưa?
• [ ] Phần thủ tục (bìa, cam đoan, mục lục) có được loại trừ theo quy chế của trường không?

Yêu cầu về trung thực và minh bạch làm nền cho các câu hỏi trên được đặt ra trong Nghị định 109/2022/NĐ-CP (hiệu lực từ 01/3/2023), theo đó cơ sở giáo dục đại học phải ban hành quy tắc liêm chính học thuật và cơ chế xử lý vi phạm. Trước khi nộp bài, hãy đối chiếu checklist này với quy chế cụ thể của trường mình, vì cách tính tỷ lệ và danh mục phần được loại trừ khác nhau giữa các cơ sở đào tạo.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu phần trăm thì bị coi là đạo văn?

Không có một con số cố định áp dụng chung cho mọi trường hợp, vì tỷ lệ trùng lặp cho phép phụ thuộc vào quy định riêng của từng cơ sở đào tạo và loại tài liệu. Bạn có thể tham khảo chi tiết trong bài viết về quy định điểm trùng lặp bao nhiêu thì là đạo văn để nắm ngưỡng phổ biến tại Việt Nam.

Trích dẫn đúng cách có bị tính là trùng lặp không?

Có, phần mềm vẫn tính đoạn trích dẫn là trùng lặp về mặt văn bản vì thuật toán chỉ đối sánh câu chữ, không phân biệt bối cảnh trích dẫn hợp lệ. Tuy nhiên phần trùng lặp này thường không bị coi là đạo văn vì đã ghi rõ nguồn gốc và tác giả tham khảo.

Tự đạo văn có phải là một dạng đạo văn không?

Có, tự đạo văn (self-plagiarism) là việc tái sử dụng nội dung của chính mình đã công bố trước đó mà không khai báo, vẫn được coi là vi phạm liêm chính học thuật ở nhiều cơ sở đào tạo. Tìm hiểu thêm tại bài viết tự đạo văn là gì.

Phần mềm kiểm tra đạo văn có kết luận thay hội đồng được không?

Không, phần mềm chỉ trả về tỷ lệ trùng lặp và danh sách nguồn tương đồng làm căn cứ tham khảo. Việc kết luận một tài liệu có đạo văn hay không vẫn thuộc thẩm quyền của giảng viên, hội đồng hoặc bộ phận đảm bảo chất lượng dựa trên bối cảnh cụ thể.

Tỷ lệ trùng lặp 0% có nghĩa là bài hoàn toàn không vi phạm không?

Không. Tỷ lệ 0% chỉ chứng minh không có đoạn văn bản nào khớp với kho nguồn của hệ thống ở cấp câu chữ. Các dạng vi phạm như đạo văn ý tưởng, đạo văn dịch thuật từ tài liệu nước ngoài, hay bịa và chế số liệu đều không tạo ra trùng lặp. Ngoài ra, tỷ lệ 0% bất thường ở một bài có nhiều trích dẫn đôi khi lại là dấu hiệu người viết đã chỉnh sửa quá mức để né hệ thống.

Hai bài cùng tỷ lệ trùng lặp có bị xử lý giống nhau không?

Không nhất thiết. Hai bài cùng 25% có thể dẫn tới hai kết luận trái ngược: một bài có 25% trải đều ở các đoạn trích dẫn hợp lệ và phần thủ tục, bài kia có 25% tập trung ở một chương duy nhất và không đoạn nào ghi nguồn. Hội đồng đánh giá cấu trúc phân bố của phần trùng và bối cảnh trích dẫn, không chỉ nhìn con số tổng.

Bị báo trùng lặp vượt ngưỡng thì việc đầu tiên nên làm là gì?

Lấy bản báo cáo đầy đủ có danh sách nguồn, sao lưu bản bài đã nộp và không sửa file gốc. Sau đó phân loại từng đoạn trùng theo sáu nguyên nhân nêu trong bài này rồi cộng tỷ lệ theo từng nhóm. Chỉ khi biết phần vi phạm thực sự chiếm bao nhiêu, bạn mới quyết định được là chỉ cần bổ sung trích dẫn hay phải viết lại nội dung.

Tóm tắt

• Trùng lặp là hiện tượng văn bản giống nhau về câu chữ, được đo bằng tỷ lệ phần trăm; đạo văn là hành vi vi phạm liêm chính học thuật do không trích dẫn nguồn.
• Đạo văn luôn thể hiện qua sự trùng lặp, nhưng trùng lặp chưa chắc là đạo văn — nó có thể do nội dung thường thức hoặc trích dẫn hợp lệ.
• Phần mềm kiểm tra chỉ đưa ra tỷ lệ trùng lặp làm căn cứ; việc kết luận đạo văn hay không do con người quyết định.
• Trích dẫn nguồn đầy đủ và diễn đạt lại theo văn phong riêng là cách hiệu quả nhất để tránh bị quy kết đạo văn.
• Sáu nguyên nhân gây trùng lặp: trích dẫn hợp lệ, văn bản pháp luật, phần thủ tục, thuật ngữ chuẩn, tái sử dụng bài cũ, và sao chép không dẫn nguồn — chỉ nguyên nhân cuối là đạo văn.
• Tỷ lệ trùng lặp thấp không chứng minh liêm chính: đạo văn ý tưởng, đạo văn dịch thuật và bịa số liệu đều không tạo ra trùng lặp.

Nguồn tham khảo

• Turnitin — tài liệu hướng dẫn về Similarity Report và giới hạn của chỉ số tương đồng.
• Office of Research Integrity (ORI), U.S. Department of Health and Human Services — định nghĩa research misconduct tại 42 CFR Part 93.
• Nature, tháng 12/2023 — thống kê số bài báo khoa học bị gỡ bỏ trong năm 2023.
• Nghị định 109/2022/NĐ-CP ngày 30/12/2022 của Chính phủ, Điều 20 về liêm chính học thuật, hiệu lực từ 01/3/2023.

Bài viết liên quan

• Check đạo văn là gì? Giải pháp cho liêm chính học thuật
• Quy định điểm trùng lặp là bao nhiêu thì là đạo văn?
• Tự đạo văn là gì? Tại sao nên tránh việc tự đạo văn?
• Các hệ thống kiểm tra đạo văn, trùng lặp hoạt động như thế nào?
• Đạo văn khảm (mosaic plagiarism) là gì? Dạng đạo văn khó phát hiện nhất
• Bị nghi đạo văn: quy trình giải trình với hội đồng từng bước
• Bịa và chế số liệu nghiên cứu: gian lận nặng hơn đạo văn
• Đạo văn ý tưởng (idea plagiarism) khác đạo văn câu chữ ra sao?