Dùng lại thang đo, bảng hỏi có bị coi là đạo văn không?
Dùng lại thang đo, bảng hỏi của tác giả khác không phải đạo văn nếu bạn nêu rõ nguồn gốc, ghi nhận mọi chỉnh sửa và không trình bày nó như công cụ do mình tự xây dựng. Đạo văn chỉ xảy ra khi thiếu nguồn hoặc nhận là của mình.
Nhưng ghi nguồn mới giải quyết một nửa vấn đề. Một số thang đo có chủ sở hữu bản quyền và yêu cầu giấy phép, ví dụ Maslach Burnout Inventory (MBI) do Mind Garden quản lý. Bài này giúp bạn phân biệt hai nghĩa vụ đó, xử lý việc dịch thang đo và ghi nguồn đúng chỗ.
Cập nhật: tháng 10/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Dùng lại thang đo của người khác có phải đạo văn không?
Dùng lại thang đo là đạo văn khi bạn không nêu nguồn, hoặc trình bày bảng hỏi đã bị sửa như thể nguyên bản của tác giả gốc. Còn nếu có nguồn và khai báo rõ phần chỉnh sửa, đây là thao tác chuẩn của nghiên cứu định lượng.
Thang đo (scale) là bộ câu hỏi hoặc phát biểu đã được chuẩn hóa để đo một khái niệm trừu tượng (sự hài lòng, kiệt sức nghề nghiệp, ý định mua...), thường kèm quy tắc chấm điểm và bằng chứng về độ tin cậy (reliability) và độ giá trị (validity). Bảng hỏi (questionnaire) là công cụ thu thập dữ liệu có thể chứa một hoặc nhiều thang đo.
Khác với văn xuôi, câu hỏi thang đo không thể "diễn đạt lại cho khác", vì độ giá trị đã kiểm định gắn với từng câu chữ. Chuẩn học thuật là giữ nguyên câu hỏi và ghi nguồn.
Ba cách dùng lại phổ biến, từ ít đến nhiều can thiệp:
| Cách dùng | Việc phải làm | Rủi ro đạo văn | Rủi ro bản quyền |
|---|---|---|---|
| Dùng nguyên bản | Ghi nguồn tại chương Phương pháp, ghi chú dưới bảng, đưa vào danh mục tham khảo | Thấp nếu có nguồn | Tùy thang đo |
| Điều chỉnh (rút gọn, đổi từ cho phù hợp bối cảnh, dịch) | Như trên, cộng thêm khai báo từng thay đổi và kiểm định lại độ tin cậy | Trung bình nếu quên ghi "điều chỉnh từ" | Dịch là làm tác phẩm phái sinh (derivative work), có thể cần phép |
| Tự phát triển, tham khảo ý tưởng | Ghi nguồn các khái niệm và nguồn câu hỏi gợi ý | Thấp nếu câu hỏi do bạn viết | Thấp |
Thang đo có được luật bản quyền bảo hộ không?
Câu trả lời là một phần. Luật không bảo hộ ý tưởng hay khái niệm, nhưng văn bản cụ thể của bảng hỏi có thể được xem là hình thức thể hiện có tính sáng tạo. Ranh giới này chưa được làm rõ riêng cho thang đo trong các nguồn pháp lý mà chúng tôi tra cứu.
Điều 15 khoản 3 Luật Sở hữu trí tuệ loại quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động, khái niệm, nguyên lý, số liệu khỏi phạm vi bảo hộ quyền tác giả. Khái niệm "chất lượng dịch vụ" hay công thức tính điểm thuộc về mọi người.
Nhưng cách diễn đạt cụ thể của 22 câu hỏi, hướng dẫn trả lời và thứ tự sắp xếp có thể được xem là tác phẩm của người soạn.
Điều 25 liệt kê các ngoại lệ không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền, trong đó có tự sao chép một bản để nghiên cứu, học tập cá nhân phi thương mại và trích dẫn hợp lý.
Theo Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi bởi Luật số 07/2022/QH15 (hiệu lực 01/01/2023), việc sử dụng tác phẩm đã công bố theo ngoại lệ phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm. Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026) tiếp tục sửa đổi luật này, nên hãy đối chiếu văn bản hợp nhất hiện hành trước khi viện dẫn số điều, khoản.
Cần thận trọng: ngoại lệ trên được viết cho việc "tự sao chép một bản", còn phát phiếu cho vài trăm người trả lời là phân phối nhiều bản. Với thang đo có chủ sở hữu rõ ràng, hãy đọc điều khoản sử dụng thay vì mặc định "dùng cho luận văn thì miễn".
Nền tảng pháp lý chung có ở bài đạo văn và vi phạm bản quyền khác nhau thế nào và bài trích dẫn dài, hình có bản quyền: khi nào phải xin phép.
Thang đo nào dùng tự do, thang đo nào cần giấy phép?
Trước khi chọn thang đo, hãy xếp nó vào một trong ba nhóm dưới đây. Nhóm quyết định bạn chỉ cần ghi nguồn, phải xin phép, hay phải trả phí.
| Nhóm | Ví dụ | Điều kiện theo nguồn chính thức | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Dùng tự do, nên ghi tác giả | PHQ-9 (9 mục; Kroenke, Spitzer và Williams, 2001), Rosenberg Self-Esteem Scale (10 mục; Rosenberg, 1965) | Các trang giới thiệu PHQ-9 của NIDA và Đại học Salford ghi không cần xin phép để sao chép, dịch, hiển thị, phân phối. Khoa Xã hội học Đại học Maryland nêu thang Rosenberg thuộc phạm vi công cộng, kể cả dịch và điều chỉnh, kèm ghi nguồn | Trích dẫn bài gốc, đọc lại trang chính thức vào thời điểm dùng |
| Có chủ sở hữu, cần giấy phép | Maslach Burnout Inventory (MBI) qua Mind Garden | Giấy phép của Mind Garden có thời hạn 3 năm kể từ ngày mua; bản dịch phải thỏa thuận với Mind Garden | Liên hệ chủ sở hữu trước khi thu thập dữ liệu, lưu lại giấy phép |
| Công bố trọn trong bài báo | SERVQUAL (Parasuraman, Zeithaml và Berry, 1988), TAM (Davis, 1989) | Thông lệ học thuật là trích dẫn bài gốc, nhưng thông lệ không thay thế điều khoản của nhà xuất bản | Trích dẫn bài gốc; khi nộp bài cho tạp chí, đọc chính sách của nhà xuất bản |
Hai lưu ý. Thứ nhất, tình trạng cấp phép đổi theo thời gian và các nguồn ghi không thống nhất: một số trang vẫn ghi Pfizer giữ bản quyền PHQ-9 nhưng khẳng định không cần xin phép. Hãy chụp lại trang điều khoản vào ngày bạn quyết định dùng.
Thứ hai, giấy phép có thể không cho in nguyên văn câu hỏi, và có tạp chí từng phải đính chính vì tác giả đăng các mục MBI không có phép. Luận văn công bố toàn văn trên thư viện số biến phụ lục bảng hỏi thành nội dung công khai.
Điều chỉnh, rút gọn và dịch thang đo: đâu là "chỉnh sửa hợp lệ"?
Chỉnh sửa hợp lệ là chỉnh sửa có quy trình, có khai báo và có kiểm định lại. Bỏ vài câu cho bảng hỏi ngắn lại, hoặc tự dịch sang tiếng Việt bằng một lần dịch, đều không đạt tiêu chuẩn đó.
Hướng dẫn được trích dẫn nhiều nhất về dịch và thích nghi văn hóa là của Beaton, Bombardier, Guillemin và Ferraz (2000, Spine, 25(24), 3186–3191). Quy trình gồm các bước:
- Dịch xuôi sang tiếng Việt bởi hai người dịch độc lập; thông thường một người biết mục đích của thang đo, người kia thì không.
- Tổng hợp hai bản dịch thành một bản, giải quyết các điểm khác nhau.
- Dịch ngược sang tiếng gốc, thường bởi hai người dịch chưa từng thấy bản gốc.
- Hội đồng chuyên gia đối chiếu các bản và đánh giá bốn loại tương đương: ngữ nghĩa, thành ngữ, trải nghiệm và khái niệm.
- Thử nghiệm trước bản gần hoàn chỉnh trên một nhóm nhỏ để xem người trả lời có hiểu từng câu không.
Kỹ thuật dịch ngược (back-translation) bắt nguồn từ Brislin (1970, Journal of Cross-Cultural Psychology). Nếu nguồn lực hạn chế, bạn có thể thu gọn quy mô từng bước, nhưng đừng bỏ bước nào mà không nêu lý do trong chương Phương pháp. Hãy đối chiếu bài gốc của Beaton và cộng sự trước khi áp dụng chi tiết.
Sau khi điều chỉnh, thang đo phải được kiểm định lại. Ngưỡng Cronbach's Alpha từ 0,7 trở lên (Nunnally, 1978) là quy ước phổ biến, được phân tích trong bài cách viết chương Phương pháp nghiên cứu. Bản dịch hay bản rút gọn do bạn làm là "một phiên bản mới" của thang đo, và độ tin cậy của bản gốc không tự động áp dụng cho nó.
Về pháp lý, dịch một tác phẩm là quyền làm tác phẩm phái sinh của chủ sở hữu. Với thang đo thuộc nhóm có giấy phép, hãy xin phép dịch trước khi thu thập dữ liệu. Phân tích chi tiết ở bài dịch tài liệu nước ngoài có phải đạo văn không.
Ghi nguồn thang đo ở đâu trong luận văn?
Một thang đo cần được ghi nguồn tại bốn vị trí: văn bản chương Phương pháp, ghi chú dưới bảng, phụ lục bảng hỏi và danh mục tài liệu tham khảo. Thiếu một trong bốn, hội đồng hoặc phần mềm kiểm tra vẫn có thể coi đó là nguồn thiếu.
1. Trong chương Phương pháp. Nêu tên thang đo, tác giả, năm, số mục, thang điểm trả lời (ví dụ Likert 5 mức) và mức độ chỉnh sửa. Ví dụ minh họa:
text
Thang đo "Chất lượng dịch vụ" gồm 22 câu hỏi, kế thừa từ Parasuraman, Zeithaml
và Berry (1988), được dịch sang tiếng Việt theo quy trình của Beaton và cộng sự (2000)
và điều chỉnh 3 câu cho phù hợp bối cảnh ngân hàng bán lẻ (chi tiết tại Phụ lục 2).2. Ghi chú dưới bảng. Dưới bảng thang đo trong luận văn, ghi "Nguồn: Parasuraman và cộng sự (1988), điều chỉnh bởi tác giả". Cách ghi chú nguồn cho dữ liệu của chính bạn xem ở bài trích dẫn dữ liệu khảo sát, phỏng vấn tự thu thập.
3. Phụ lục. Đưa bảng hỏi đầy đủ vào phụ lục, kèm chú thích "Nguồn thang đo: ..." ngay đầu phụ lục. Nếu giấy phép không cho in nguyên văn, ghi rõ và mô tả cách người đọc xin được bản gốc. Phiếu đồng thuận và thông tin người tham gia nằm trong phạm vi khác, xem bài đạo đức nghiên cứu khảo sát, phỏng vấn.
4. Danh mục tài liệu tham khảo. Bài báo hoặc sách gốc của thang đo phải có mặt, theo chuẩn trích dẫn bạn dùng xuyên suốt. Không ghi nguồn gián tiếp nếu bạn có thể tra tới bài gốc.
Sinh viên Việt Nam hay lấy bảng hỏi từ luận văn khóa trước mà không tra thang đo gốc. Nếu chỉ tra được luận văn trung gian, hãy dùng trích dẫn thứ cấp với cụm "dẫn theo" và cố truy về bài gốc, vì lỗi dịch hay rút gọn của luận văn trung gian sẽ truyền sang bài bạn.
Vì sao bảng hỏi dùng lại làm tăng điểm trùng lặp?
Phần mềm kiểm tra so khớp chuỗi ký tự giữa văn bản bạn nộp và kho tài liệu. Bảng hỏi dùng lại giống nhau giữa nhiều luận văn, nên câu hỏi thang đo hiện ra như đoạn trùng dù đã ghi nguồn đúng. Nếu kho của trường đã có luận văn khóa trước dùng cùng thang đo, báo cáo sẽ hiện nguồn trùng nội bộ, như bài dữ liệu nội sinh trong kiểm tra trùng lặp đã giải thích.
Cách xử lý đúng, theo thứ tự:
- Đọc từng đoạn trùng trong báo cáo, xác định đó là câu hỏi thang đo hay là văn xuôi của bạn.
- Với câu hỏi thang đo đã ghi nguồn đầy đủ, báo cáo cho người phụ trách kiểm tra. Họ có thể dùng chức năng loại trừ kết quả kèm lý do, như bài điểm trùng lặp cao do trích dẫn nhiều nguồn hướng dẫn.
- Phần văn xuôi mô tả thang đo (giới thiệu, lập luận chọn thang đo) phải do bạn viết bằng lời của mình, theo kỹ thuật paraphrase đúng chuẩn học thuật, khác với câu hỏi thang đo vốn phải giữ nguyên.
Đừng đổi chữ trong câu hỏi chỉ để giảm điểm trùng lặp. Làm vậy phá vỡ độ giá trị đã được kiểm định và biến thang đo thành công cụ mới chưa ai thẩm định. Cách đọc đúng một báo cáo trùng lặp có trong bài cách đọc báo cáo kiểm tra trùng lặp. Muốn kiểm tra trước khi nộp, bạn có thể dùng Kiểm Tra Tài Liệu để xem phần nào của chương Phương pháp bị đánh dấu.
Xin phép dùng thang đo như thế nào? Quy trình 6 bước
Quy trình này áp dụng cho thang đo có chủ sở hữu hoặc khi bạn muốn dịch, chỉnh sửa. Lưu lại toàn bộ thư từ trong phụ lục hoặc hồ sơ luận văn.
- Xác định chủ sở hữu: tác giả gốc, nhà xuất bản hay đơn vị cấp phép như Mind Garden.
- Đọc điều khoản: có miễn hoặc giảm phí cho nghiên cứu sinh viên không, có cho dịch và in nguyên văn không.
- Chuẩn bị yêu cầu cụ thể: tên thang đo, mục đích, số người trả lời dự kiến, ngôn ngữ.
- Gửi email từ địa chỉ email của trường, kèm tên giảng viên hướng dẫn.
- Lưu giấy phép: người cấp, ngày cấp, phạm vi (dịch, in phụ lục, công bố).
- Ghi vào luận văn: nêu "đã được phép của..." tại chương Phương pháp.
Mẫu email ngắn gọn:
text
Kính gửi [Tên tác giả/đơn vị],
Tôi là [Họ tên], học viên cao học [ngành] tại [trường], Việt Nam, đang làm luận văn
về [đề tài] dưới sự hướng dẫn của [giảng viên]. Tôi xin phép dùng thang đo
[tên thang đo] (phi thương mại, khoảng [số] người tham gia) và dịch sang tiếng Việt
theo quy trình của Beaton và cộng sự (2000). Xin cảm ơn.Mẫu email xin phép dùng ảnh, bảng có ở bài trích dẫn dài, hình có bản quyền.
Tình huống thực tế: học viên dùng 5 thang đo, hội đồng hỏi về bản dịch
Đây là tình huống minh họa tổng hợp từ các lỗi phổ biến, không phải một vụ việc cụ thể. Một học viên cao học ngành Quản trị kinh doanh dùng năm thang đo tiếng Anh, tự dịch bằng một lần dịch rồi đưa thẳng vào bảng hỏi.
Hội đồng hỏi ba câu liên tiếp. Bạn dịch ngược chưa? Thang đo gốc có bao nhiêu mục, bạn bỏ mục nào? Hệ số Cronbach's Alpha của nhân tố thứ hai là bao nhiêu? Học viên chỉ trả lời được câu cuối: 0,58, thấp hơn ngưỡng 0,7, và giải thích là "do đối tượng khảo sát".
Hội đồng không nghi đạo văn mà nghi độ giá trị của công cụ, vì quy trình dịch không được khai báo. Cách làm đúng là dịch xuôi, dịch ngược, nhờ chuyên gia đối chiếu, thử trên một nhóm nhỏ rồi mới khảo sát chính thức, và ghi tất cả vào chương Phương pháp.
Sai lầm thường gặp
- Dùng thang đo của luận văn khóa trước mà không tra thang đo gốc.
- Bỏ bớt câu hỏi để bảng hỏi ngắn lại nhưng vẫn ghi "kế thừa nguyên bản".
- Đổi chữ trong câu hỏi để giảm điểm trùng lặp.
- Dùng thang đo trả phí mà không có giấy phép, rồi đưa nguyên văn vào phụ lục công khai.
- Ghi nguồn ở danh mục tham khảo nhưng không nêu ở chương Phương pháp.
Checklist áp dụng ngay
- [ ] Đã xếp thang đo vào một trong ba nhóm và chụp lại trang điều khoản, ghi ngày.
- [ ] Nếu dịch: đã dịch xuôi, tổng hợp, dịch ngược, hội đồng chuyên gia và thử nghiệm trước.
- [ ] Đã nêu số mục gốc, số mục sử dụng và ghi nguồn ở đủ bốn vị trí.
- [ ] Đã tính lại Cronbach's Alpha cho bản đã điều chỉnh.
- [ ] Đã chạy kiểm tra trùng lặp và rà các đoạn trùng nằm trong bảng hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Dùng thang đo của người khác trong luận văn có cần xin phép không?
Tùy thang đo. Thang đo thuộc phạm vi công cộng hoặc cho dùng tự do, như PHQ-9 hay thang Rosenberg, chỉ cần ghi nguồn tác giả. Thang đo có chủ sở hữu, như Maslach Burnout Inventory, cần giấy phép trước khi thu thập dữ liệu, và giấy phép của Mind Garden có thời hạn 3 năm. Với thang đo công bố trong bài báo, hãy đọc chính sách của nhà xuất bản. Khi chưa rõ, hãy chụp lại trang điều khoản và gửi email hỏi chủ sở hữu.
Tự dịch thang đo sang tiếng Việt có cần xin phép không?
Có thể cần, tùy thang đo. Dịch là quyền làm tác phẩm phái sinh của chủ sở hữu: thang đo cho dùng tự do, như thang Rosenberg theo trang của Đại học Maryland, thường cho dịch kèm ghi nguồn, còn thang đo có giấy phép như MBI thì bản dịch phải thỏa thuận với chủ sở hữu. Dù cần phép hay không, bạn vẫn nên dịch xuôi, dịch ngược và thử nghiệm trước theo Beaton và cộng sự (2000), vì bản dịch kém làm hỏng độ giá trị của thang đo.
Dùng bảng hỏi của luận văn khóa trước thì ghi nguồn thế nào?
Hãy truy ra thang đo gốc mà luận văn đó kế thừa rồi trích dẫn bài gốc. Chỉ khi không tra được mới dùng "dẫn theo" luận văn trung gian, kèm đầy đủ thông tin luận văn đó. Lý do là lỗi dịch hoặc rút gọn của tác giả trước sẽ đi theo bạn, và hội đồng thường hỏi thang đo gốc có bao nhiêu mục, ai phát triển, độ tin cậy ban đầu ra sao. Nếu bảng hỏi do chính tác giả luận văn tự xây dựng, hãy trích dẫn luận văn như một nguồn thông thường.
Được rút gọn hoặc thêm câu hỏi vào thang đo không?
Được, nhưng phải khai báo và kiểm định lại. Nêu rõ số mục gốc, mục nào bỏ, mục nào thêm, và lý do, ví dụ thang gốc 10 mục nay giữ 8 mục vì hai mục không phù hợp văn hóa. Sau đó tính lại độ tin cậy, thường qua Cronbach's Alpha, trên chính dữ liệu của bạn và so với ngưỡng 0,7 (Nunnally, 1978). Nếu không kiểm định, đừng gọi đó là thang đo "kế thừa nguyên bản", vì độ giá trị của bản gốc không tự động áp dụng cho bản đã sửa.
Phụ lục bảng hỏi có bị tính vào điểm trùng lặp không?
Có thể. Phần mềm so khớp chuỗi trên toàn tài liệu, nên phụ lục bảng hỏi dùng lại sẽ hiện đoạn trùng nếu kho đã có tài liệu tương tự, đặc biệt khi kho nội bộ của trường lưu luận văn khóa trước. Việc đoạn đó có tính vào tỷ lệ cuối cùng hay không phụ thuộc cấu hình hệ thống và quy định của trường, nên hãy hỏi đơn vị tổ chức kiểm tra. Nếu đã ghi nguồn đầy đủ, người kiểm tra có thể loại trừ các đoạn này kèm lý do.
Thang đo do tác giả Việt Nam công bố có cần xin phép không?
Nguyên tắc như nhau: tìm bài gốc, đọc điều khoản của tạp chí hoặc của tác giả, rồi quyết định. Thang đo in trong bài báo thường được dùng bằng cách trích dẫn bài gốc, nhưng nếu bạn định dịch sang ngôn ngữ khác, rút gọn, hoặc in nguyên văn trong luận văn công bố toàn văn, hãy gửi email hỏi nhóm tác giả. Dù tác giả đồng ý qua điện thoại hay email, hãy lưu lại phản hồi bằng văn bản để đưa vào hồ sơ luận văn.
Tóm tắt
- Dùng lại thang đo không phải đạo văn nếu có nguồn và khai báo chỉnh sửa; bản quyền là nghĩa vụ riêng.
- Luật không bảo hộ khái niệm, phương pháp, số liệu, nhưng văn bản cụ thể của bảng hỏi có thể được bảo hộ.
- Ba nhóm: dùng tự do (PHQ-9, Rosenberg), cần giấy phép (MBI), công bố trong bài báo (SERVQUAL, TAM).
- Dịch theo quy trình Beaton và cộng sự (2000), rồi kiểm định lại độ tin cậy (Nunnally, 1978: α ≥ 0,7).
- Ghi nguồn ở bốn vị trí; không đổi chữ câu hỏi chỉ để giảm điểm trùng lặp.
Nguồn tham khảo
- Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, sửa đổi bởi Luật số 07/2022/QH15 (hiệu lực 01/01/2023) và Luật số 131/2025/QH15 (hiệu lực 01/4/2026), Điều 15, 25.
- Beaton, D. E., Bombardier, C., Guillemin, F., & Ferraz, M. B. (2000). Guidelines for the process of cross-cultural adaptation of self-report measures. Spine, 25(24), 3186–3191.
- Brislin, R. W. (1970). Back-translation for cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 1(3), 185–216.
- Kroenke, K., Spitzer, R. L., & Williams, J. B. W. (2001). The PHQ-9: Validity of a brief depression severity measure. Journal of General Internal Medicine, 16(9), 606–613; điều khoản sử dụng theo các trang giới thiệu PHQ-9 của NIDA Clinical Trials Network và Đại học Salford.
- Rosenberg, M. (1989). Society and the Adolescent Self-Image (rev. ed.). Wesleyan University Press; tình trạng sử dụng theo trang Rosenberg Self-Esteem Scale của Khoa Xã hội học, Đại học Maryland.
- Mind Garden. Điều khoản giấy phép Maslach Burnout Inventory; đính chính liên quan việc dùng MBI không phép trên BMC Medical Education (2020, doi:10.1186/s12909-020-02369-x).
- Parasuraman, A., Zeithaml, V. A., & Berry, L. L. (1988). SERVQUAL. Journal of Retailing, 64(1), 12–40.
- Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319–340.
- Nunnally, J. C. (1978). Psychometric Theory (2nd ed.). McGraw-Hill.
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC — phần mềm kiểm tra đạo văn, trùng lặp, chính tả và nội dung AI cho sinh viên, giảng viên và các đơn vị đào tạo tại Việt Nam. Nội dung mang tính tham khảo học thuật, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể. Điều khoản sử dụng thang đo có thể thay đổi, hãy kiểm tra trang chính thức vào thời điểm bạn dùng. Cần hỗ trợ thêm, bạn có thể liên hệ với KTTL hoặc xem bảng giá dịch vụ.