Cách viết phần Kết luận và Khuyến nghị trong luận văn, khóa luận
Kết luận và Khuyến nghị là chương cuối cùng của luận văn, khóa luận, có nhiệm vụ tổng hợp lại kết quả nghiên cứu chính, khẳng định mức độ đạt được mục tiêu ban đầu và đề xuất hướng ứng dụng hoặc nghiên cứu tiếp theo. Đây là phần hội đồng chấm thường đọc kỹ để đánh giá đóng góp thực sự của đề tài, nhưng lại là phần nhiều sinh viên viết sơ sài hoặc nhầm lẫn với phần tóm tắt nội dung.
Cập nhật: tháng 10/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC.
Kết luận và Khuyến nghị là gì?
Kết luận là phần tổng hợp ngắn gọn những phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu, đối chiếu với mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu đã đặt ra ở chương mở đầu. Khuyến nghị là phần đề xuất hành động cụ thể dựa trên kết quả đó, hướng đến đối tượng có thể áp dụng như nhà trường, doanh nghiệp, cơ quan quản lý hoặc nhà nghiên cứu tiếp theo.
Kết luận không phải là bản tóm tắt lặp lại toàn bộ luận văn, mà là phần khẳng định giá trị và ý nghĩa của kết quả nghiên cứu đã đạt được.
Hai phần này thường được gộp thành một chương (Chương 5 hoặc Chương cuối) nhưng đóng vai trò khác nhau: kết luận trả lời "nghiên cứu đã tìm ra điều gì", khuyến nghị trả lời "nên làm gì với phát hiện đó".
Vì sao phần này thường bị hội đồng đánh giá thấp?
Hội đồng chấm luận văn thường xem phần kết luận là thước đo nhanh nhất về chất lượng nghiên cứu vì đây là nơi thể hiện rõ đóng góp thực tế của đề tài.
Ba lỗi phổ biến khiến điểm phần này bị trừ:
- Viết lại gần như nguyên văn phần tóm tắt (abstract) hoặc lời mở đầu, không có gì mới
- Đưa ra khuyến nghị chung chung, không dựa trên số liệu hay kết quả cụ thể của chính nghiên cứu
- Không nêu rõ hạn chế của đề tài, khiến hội đồng nghi ngờ tính khách quan
Về căn cứ quy định, Điều 8 Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT (có hiệu lực từ 15/10/2021) yêu cầu luận văn thạc sĩ phải có đóng góp về lý luận, học thuật hoặc phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, và thể hiện năng lực nghiên cứu của học viên. Chương kết luận là nơi hội đồng tìm câu trả lời trực tiếp cho yêu cầu này, nên phần đóng góp không thể viết lướt.
Một lý do khác khiến phần hạn chế quan trọng: Ioannidis (2007, Journal of Clinical Epidemiology) khảo sát hướng dẫn tác giả của 25 tạp chí được trích dẫn nhiều nhất và thấy chỉ 1 tạp chí khuyến khích thảo luận hạn chế của nghiên cứu. Nhiều tác giả vì vậy quen bỏ qua mục này, và người chấm dễ nhận ra khi luận văn không có nó.
Cấu trúc chuẩn của một chương Kết luận và Khuyến nghị
Một chương kết luận hoàn chỉnh thường có 4 phần theo trình tự logic, giúp người đọc dễ theo dõi mạch lập luận từ kết quả đến đề xuất.
| Phần | Nội dung | Độ dài tham khảo |
|---|---|---|
| Tóm lược kết quả chính | Trả lời trực tiếp từng mục tiêu/câu hỏi nghiên cứu | 30–40% |
| Đóng góp của nghiên cứu | Ý nghĩa khoa học và thực tiễn | 15–20% |
| Hạn chế của đề tài | Giới hạn về phạm vi, phương pháp, dữ liệu | 15–20% |
| Khuyến nghị | Đề xuất cụ thể cho từng đối tượng liên quan | 25–30% |
Với luận văn thạc sĩ hoặc luận án tiến sĩ, phần khuyến nghị thường tách thêm mục "hướng nghiên cứu tiếp theo" (future research) để gợi mở cho các đề tài kế tiếp.
Cách viết phần Kết luận sao cho không trùng lặp nội dung
Kết luận nên viết bằng cách diễn đạt lại kết quả dưới góc nhìn tổng hợp, không sao chép nguyên câu từ phần Kết quả và Bàn luận hay phần mở đầu.
Nguyên tắc viết an toàn:
- Bắt đầu bằng câu khẳng định mục tiêu nghiên cứu đã đạt được ở mức độ nào
- Liệt kê 3–5 phát hiện chính, mỗi ý gắn với một mục tiêu cụ thể đã nêu ở chương mở đầu
- Diễn đạt lại bằng câu chữ mới, tránh copy nguyên văn từ các chương trước — kể cả tự sao chép từ chính bài của mình cũng có thể bị tính là trùng lặp trong báo cáo kiểm tra
- Không đưa số liệu, bảng biểu mới chưa từng xuất hiện trong thân bài
Việc tự lặp lại nguyên văn các đoạn dài từ chương Kết quả sang chương Kết luận là nguyên nhân phổ biến khiến tỷ lệ trùng lặp nội bộ tăng cao khi chạy qua hệ thống kiểm tra trùng lặp, dù đây là tự trích dẫn chính bài viết của mình.
Cách viết phần Khuyến nghị thuyết phục
Khuyến nghị thuyết phục phải bám sát trực tiếp vào kết quả nghiên cứu, không phải ý kiến cá nhân chung chung thiếu căn cứ.
Mỗi khuyến nghị nên có 3 thành phần: đối tượng áp dụng (ai), hành động cụ thể (làm gì) và căn cứ (dựa trên kết quả nào). Ví dụ: "Nhà trường nên bổ sung học phần kỹ năng số vào chương trình đào tạo năm 2, vì kết quả khảo sát cho thấy 62% sinh viên năm 3 thiếu kỹ năng này khi bắt đầu thực tập."
Nên phân nhóm khuyến nghị theo đối tượng để dễ theo dõi:
- Khuyến nghị với cơ quan quản lý/nhà trường
- Khuyến nghị với doanh nghiệp/đơn vị thực tập
- Khuyến nghị cho hướng nghiên cứu tiếp theo
Tránh đưa khuyến nghị vượt quá phạm vi dữ liệu đã thu thập — đây là lỗi hội đồng dễ chất vấn nhất khi bảo vệ, tương tự các câu hỏi phản biện thường gặp về tính khái quát hóa kết quả.
Ví dụ minh họa đoạn Kết luận và Khuyến nghị
Dưới đây là ví dụ rút gọn minh họa cách viết đúng cấu trúc, có thể dùng làm khung tham khảo:
"Nghiên cứu đã đạt được mục tiêu đề ra là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua hàng trực tuyến của sinh viên tại Hà Nội. Kết quả cho thấy ba yếu tố có tác động mạnh nhất là giá cả, đánh giá sản phẩm và thời gian giao hàng, trong đó yếu tố đánh giá sản phẩm có hệ số tác động cao nhất (β = 0.45). Tuy nhiên, nghiên cứu còn hạn chế về cỡ mẫu (n = 200) và phạm vi khảo sát chỉ trong một thành phố. Từ kết quả trên, nhóm nghiên cứu khuyến nghị các sàn thương mại điện tử cần đầu tư vào hệ thống đánh giá sản phẩm minh bạch hơn để tăng tỷ lệ chuyển đổi."
Đoạn này thể hiện đủ 4 phần: tóm lược kết quả, số liệu cụ thể, hạn chế và khuyến nghị có căn cứ — đúng chuẩn một kết luận thuyết phục.
Cách viết mục Hạn chế để hội đồng không bắt lỗi thay bạn
Mục hạn chế tốt nêu giới hạn cụ thể, giải thích nó ảnh hưởng đến kết luận nào, rồi biến nó thành hướng nghiên cứu tiếp theo. Một câu chung chung như "do hạn chế về thời gian" không giúp được gì.
Theo hướng dẫn của CASRAI, nghiên cứu có nhiều hạn chế thực chất thì nên nêu riêng từng hạn chế, còn nghiên cứu ít hạn chế thì không cần thêm cho đủ vẻ. Dùng bảng sau để kiểm tra từng hạn chế:
| Loại hạn chế | Câu viết yếu | Câu viết đủ ý |
|---|---|---|
| Cỡ mẫu, phạm vi | "Mẫu còn nhỏ" | "Mẫu 200 sinh viên tại Hà Nội nên kết quả chưa khái quát cho sinh viên các tỉnh khác" |
| Phương pháp | "Phương pháp còn hạn chế" | "Dữ liệu tự báo cáo qua bảng hỏi, có thể lệch do mong muốn xã hội" |
| Dữ liệu | "Thiếu dữ liệu" | "Chỉ có số liệu 2022–2024, chưa đủ để kiểm định xu hướng dài hạn" |
Mỗi hạn chế viết như cột phải sẽ nối thẳng sang một hướng nghiên cứu tiếp theo, ví dụ mở rộng mẫu hoặc bổ sung phỏng vấn sâu. Nếu hạn chế liên quan đến thu thập dữ liệu từ người tham gia, hãy đối chiếu với bài đạo đức nghiên cứu khảo sát, phỏng vấn để chắc rằng quy trình xin đồng thuận cũng được nêu rõ.
Sai lầm thường gặp khi viết chương Kết luận
Năm lỗi dưới đây xuất hiện lặp lại trong luận văn và đều tránh được nếu rà soát trước khi nộp:
- Số liệu mới xuất hiện lần đầu ở kết luận. Mọi con số trong kết luận phải truy được về bảng hoặc đoạn đã trình bày ở chương Kết quả.
- Kết luận rộng hơn dữ liệu. Khảo sát một trường mà kết luận cho "sinh viên Việt Nam" là lỗi khái quát hóa hội đồng hay hỏi.
- Khuyến nghị không có chủ thể. "Cần nâng cao nhận thức" không nói ai phải làm gì; phải ghi rõ đối tượng.
- Bỏ qua câu hỏi nghiên cứu. Mỗi câu hỏi hoặc giả thuyết ở chương mở đầu cần một câu trả lời tương ứng, kể cả khi giả thuyết bị bác bỏ.
- Trích dẫn trong kết luận. Kết luận chủ yếu là kết quả của chính bạn; nếu cần so sánh với nghiên cứu trước, hãy đặt ở chương Bàn luận.
Checklist áp dụng ngay trước khi nộp:
- [ ] Mỗi mục tiêu hoặc câu hỏi nghiên cứu có một câu trả lời trực tiếp trong kết luận
- [ ] Mỗi số liệu trong kết luận truy được về chương Kết quả
- [ ] Có mục hạn chế viết cụ thể, không chung chung
- [ ] Mỗi khuyến nghị có đối tượng, hành động và căn cứ
- [ ] Đã chạy kiểm tra trùng lặp nội bộ giữa kết luận và các chương trước
Câu hỏi thường gặp
Kết luận và Tóm tắt (Abstract) khác nhau ở điểm nào? Tóm tắt đặt ở đầu luận văn, giới thiệu ngắn gọn cả đề tài, phương pháp và kết quả trước khi đọc; Kết luận đặt ở cuối, chỉ tổng hợp phát hiện chính và đề xuất, giả định người đọc đã biết toàn bộ nội dung.
Chương Kết luận nên dài bao nhiêu trang? Thông thường 3–5 trang với luận văn đại học, 5–8 trang với luận văn thạc sĩ, tùy quy định từng trường — không nên vượt quá 5% tổng số trang toàn luận văn.
Có được đưa khuyến nghị mới, không dựa trên kết quả nghiên cứu không? Không nên, vì khuyến nghị thiếu căn cứ từ dữ liệu nghiên cứu sẽ bị hội đồng đánh giá là chủ quan, thiếu tính khoa học và dễ bị chất vấn khi bảo vệ.
Phần hạn chế của đề tài có bắt buộc phải có không? Có, hầu hết các trường yêu cầu nêu rõ hạn chế vì đây là cách thể hiện tính trung thực khoa học, đồng thời làm nền tảng để đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.
Viết lại kết quả ở chương trước sang phần kết luận có bị tính là đạo văn không? Có thể bị hệ thống kiểm tra trùng lặp tính là trùng lặp nội bộ nếu sao chép nguyên văn nhiều câu; nên diễn đạt lại bằng cách hành văn tổng hợp thay vì copy nguyên đoạn.
Kết luận có nên nhắc lại phương pháp nghiên cứu không? Chỉ nhắc ngắn trong một mệnh đề khi cần nêu rõ kết quả đến từ dữ liệu nào, ví dụ "qua khảo sát 200 sinh viên". Không mô tả lại quy trình thu thập hay xử lý số liệu, vì phần đó thuộc chương Phương pháp.
Làm sao viết hạn chế mà không làm yếu luận văn? Nêu hạn chế cụ thể và gắn với hướng nghiên cứu tiếp theo sẽ làm luận văn đáng tin hơn, vì hội đồng thấy bạn hiểu giới hạn của chính dữ liệu. Chỉ nên tránh những hạn chế quá lớn, đủ làm mất ý nghĩa của kết quả chính.
Tóm tắt
- Kết luận tổng hợp phát hiện chính, đối chiếu với mục tiêu nghiên cứu ban đầu
- Khuyến nghị đề xuất hành động cụ thể, có căn cứ từ chính kết quả nghiên cứu
- Cấu trúc chuẩn gồm 4 phần: tóm lược kết quả, đóng góp, hạn chế, khuyến nghị
- Tránh sao chép nguyên văn từ các chương trước để không bị tính trùng lặp nội bộ
- Khuyến nghị nên nêu rõ đối tượng áp dụng, hành động và căn cứ dữ liệu
Nguồn tham khảo: Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT ngày 30/8/2021 về quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ; Ioannidis J.P.A. (2007), "Limitations are not properly acknowledged in the scientific literature", Journal of Clinical Epidemiology; hướng dẫn viết mục Limitations của CASRAI. Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu — Metis JSC.