Hòa hay hoà, i hay y? Chọn kiểu chính tả cho luận văn
"Hòa" và "hoà" đều đúng chính tả tiếng Việt: kiểu cũ đặt dấu thanh trên chữ "o", kiểu mới đặt trên chữ "a". Các cặp "kỹ/kĩ", "tỷ/tỉ" cũng vậy. Không có văn bản nào bắt buộc luận văn theo một kiểu: Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT (25/5/2018) chỉ áp dụng cho chương trình và sách giáo khoa phổ thông. Rủi ro thực tế nằm ở việc viết lẫn hai kiểu trong cùng một bài, không phải ở việc bạn chọn kiểu nào.
Cập nhật: tháng 10/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Bài này dùng một kiểu xuyên suốt (kiểu cũ: "khóa luận", "hòa", "kỹ thuật", "tỷ lệ", giống phần lớn bài trên blog) và chỉ viết kiểu còn lại khi cần so sánh. Đó cũng là điều bạn cần làm với luận văn của mình.
Hòa hay hoà: kiểu nào đúng chính tả?
Cả hai đúng. Chúng khác nhau ở vị trí đặt dấu trong các vần "oa", "oe", "uy": kiểu cũ đặt dấu trên chữ đứng đầu (hòa, khỏe, thủy), kiểu mới đặt trên chữ đứng cuối (hoà, khoẻ, thuỷ).
Kiểu đặt dấu thanh là quy ước chọn chữ cái mang dấu trong vần có hai nguyên âm đứng liền nhau. Tiếng Việt hiện có hai quy ước cùng tồn tại, chưa có chuẩn duy nhất cho mọi loại văn bản.
Wikipedia tiếng Việt (mục "Chính tả tiếng Việt", truy cập tháng 10/2026) ghi nhận đúng tình trạng này cho nhóm "oa, oe, uy". Các ví dụ trong Điều 8 của Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT đều theo kiểu mới: "hoà nhạc", "quý hoá", "thuỷ thủ", "mạnh khoẻ".
Khác biệt chỉ xuất hiện ở vần mở (không có phụ âm cuối). Khi có phụ âm cuối, như "toán", "hoàn", "khoáng", "toàn", dấu luôn nằm trên chữ "a" ở cả hai kiểu. Chi tiết này quyết định việc sửa hàng loạt có an toàn hay không (xem phần quy trình bên dưới).
Các từ hay gặp trong luận văn
| Kiểu cũ | Kiểu mới | Hay xuất hiện trong |
|---|---|---|
| khóa luận | khoá luận | tên đề tài, trang bìa |
| chuẩn hóa, số hóa | chuẩn hoá, số hoá | phương pháp, giải pháp |
| tùy chọn, tùy thuộc | tuỳ chọn, tuỳ thuộc | mô tả hệ thống, biến số |
| thủy sản, thủy lợi | thuỷ sản, thuỷ lợi | khối kỹ thuật, nông nghiệp |
| sức khỏe | sức khoẻ | khối Y Dược |
| tòa án | toà án | khối luật |
Quy tắc i hay y: Bộ Giáo dục quy định gì?
Với sách giáo khoa, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định viết "i" ngắn khi âm i đứng ngay sau phụ âm đầu trong âm tiết không có âm đệm và âm cuối: hi vọng, kỉ niệm, lí luận, mĩ thuật, bác sĩ, tỉ lệ (Điều 9, Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT).
Quy tắc này đã có từ trước. Quyết định 240/QĐ ngày 5/3/1984 của Bộ Giáo dục (Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình ký) quy định viết "i" ngắn sau các phụ âm h, k, l, m, s, t, trừ "y" đứng một mình, "y" đầu từ và "y" trong vần "uy" (theo bài "Hệ lụy từ nhiều thập niên tranh cãi y, i", Thiên Điểu, Tuổi Trẻ Online, 29/8/2020). Dù vậy, hơn 40 năm sau, "bác sỹ", "tỷ lệ" vẫn rất phổ biến.
Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT, Điều 9, khoản 2: "Trường hợp âm tiết chứa âm i là tên riêng thì viết theo đúng tên riêng đó", với ví dụ Vi Văn Định, Nguyễn Vỹ, Thy Ngọc (Bộ Giáo dục và Đào tạo, ký ngày 25/5/2018).
"Quy định", "quy trình", "nội quy" luôn viết "y" vì có âm đệm "u" (vần "uy" là ngoại lệ ở cả hai quyết định); "qui định" là cách viết cũ không còn được khuyến nghị. Bảng dưới tóm tắt các cặp hay nhầm:
| Cặp từ | Theo Điều 9 (2018) | Cách viết vẫn được dùng rộng rãi |
|---|---|---|
| tỉ lệ / tỷ lệ | tỉ lệ (có trong ví dụ) | tỷ lệ |
| lí luận / lý luận | lí luận (có trong ví dụ) | lý luận |
| kỉ niệm / kỷ niệm | kỉ niệm (có trong ví dụ) | kỷ niệm |
| mĩ thuật / mỹ thuật | mĩ thuật (có trong ví dụ) | mỹ thuật |
| kĩ thuật / kỹ thuật | kĩ thuật (suy ra từ quy tắc) | kỹ thuật |
Từ ghi "suy ra từ quy tắc" không nằm trong danh sách ví dụ của văn bản; hãy ghi rõ như vậy nếu bạn viện dẫn.
Văn bản nào thực sự ràng buộc luận văn của bạn?
Không có văn bản nhà nước nào quy định kiểu chính tả bắt buộc riêng cho luận văn, khóa luận hay luận án. Mỗi văn bản dưới đây chỉ ràng buộc trong phạm vi của nó:
| Văn bản | Phạm vi áp dụng | Ràng buộc luận văn? |
|---|---|---|
| Quyết định 240/QĐ (5/3/1984) | Sách giáo khoa, báo và văn bản của ngành giáo dục thời điểm đó | Không trực tiếp |
| Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT (25/5/2018) | Chương trình, sách giáo khoa, tài liệu dùng trong cơ sở giáo dục phổ thông | Không, nhưng là căn cứ tham chiếu gần nhất |
| Nghị định 30/2020/NĐ-CP (5/3/2020) | Công tác văn thư, thể thức văn bản hành chính | Không |
| Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT | Quy chế đào tạo thạc sĩ, giao trường quy định chi tiết hình thức luận văn | Gián tiếp, qua quy định của trường |
Nguồn quyết định thực tế vì vậy là quy định trình bày của trường hoặc khoa, rồi đến hướng dẫn của giảng viên hướng dẫn. Một câu hỏi 30 giây gửi giảng viên thường tránh được cả buổi sửa lại. Các thông số khác của trường được tổng hợp trong bài quy định trình bày luận văn: font chữ, căn lề, giãn dòng.
Nếu không ai quy định, có hai lựa chọn đều ổn. Theo Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT (hoà, thuỷ, kỉ, lí, kĩ, tỉ) thì bạn có văn bản để viện dẫn, nhưng người chấm quen "kỹ thuật", "tỷ lệ" có thể thấy lạ mắt. Theo kiểu quen thuộc (hòa, thủy, kỷ, lý, kỹ, tỷ) thì ít gây ngạc nhiên, nhưng khó có căn cứ nếu bị phản biện. Chọn kiểu nào cũng được, miễn không trộn.
Chính blog này từng lẫn lộn: số liệu từ 154 bài
Khi chuẩn bị bài này, chúng tôi đếm lại 154 bài hiện có trên blog Kiểm Tra Tài Liệu (ngày 30/10/2026, bằng script đếm từ nguyên vẹn, đã chuẩn hóa Unicode, không tính bài này). Lỗi nhất quán xuất hiện cả ở nơi có biên tập:
| Cặp từ | Kiểu cũ (lần / bài) | Kiểu mới (lần / bài) | Bài dùng cả hai |
|---|---|---|---|
| khóa luận / khoá luận | 950 / 129 | 139 / 11 | 10 |
| tỷ lệ / tỉ lệ | 403 / 95 | 115 / 36 | 18 |
| kỹ thuật / kĩ thuật | 367 / 93 | 3 / 2 | 2 |
Ví dụ cụ thể: bài cách viết tóm tắt khóa luận viết "khoá luận" ở phần mô tả nhưng "khóa luận" trong từ khóa. Cả hai đều đúng, nên lệch này lọt qua nhiều lượt đọc: không công cụ nào coi đó là lỗi. Bạn nên tự thử: gõ "hòa" và "hoà" vào Word và xem có dạng nào bị gạch chân không.
Với 154 bài và nhiều người soạn, 18 bài vẫn dùng cả "tỷ lệ" lẫn "tỉ lệ". Một luận văn 80–120 trang, sửa nhiều đợt trên nhiều máy, rất dễ gặp tình trạng tương tự nếu không có bảng quy ước.
Điều này cũng là lý do bài lỗi chính tả thường gặp trong luận văn nhấn mạnh "nhất quán toàn bài" hơn là chọn "i" hay "y".
Những chỗ không được "sửa" theo kiểu của bạn
Quy tắc nhất quán có ba ngoại lệ: tên riêng, đoạn trích nguyên văn và nhan đề tài liệu tham khảo.
Tên riêng. Người và địa danh giữ theo giấy tờ hoặc văn bản chính thức: "Nguyễn Vỹ" không đổi thành "Nguyễn Vĩ" cho khớp kiểu của bạn. Địa danh khó hơn: theo Tuổi Trẻ (29/8/2020), Quyết định 124/2004 ngày 8/7/2004 của Thủ tướng ghi "Qui Nhơn" trong khi các văn bản trước ghi "Quy Nhơn"; PGS.TS Hoàng Dũng thống kê văn bản này có 39 trường hợp (21 tỉnh, thành) dùng "y" dài, 11 trường hợp (8 tỉnh, thành) dùng "i" ngắn, và riêng Tuyên Quang có cả xã "Đồng Quý" lẫn "Quí Quân". Hãy lấy tên theo văn bản pháp lý mới nhất của địa phương.
Đoạn trích nguyên văn. Khi trích dẫn trực tiếp, phần trong ngoặc kép phải giữ nguyên chữ của tác giả gốc, kể cả khi họ viết "tỷ lệ" còn bạn dùng "tỉ lệ". Nếu nguồn có lỗi gõ rõ ràng, ghi [sic] ngay sau chữ sai.
Nhan đề tài liệu tham khảo. Tên sách, bài báo, cơ quan ghi đúng như tài liệu gốc. Danh mục có cả "Khoá luận" lẫn "Khóa luận" vẫn đúng vì mỗi dòng phản ánh nhan đề một công bố khác nhau; còn thân bài và tên chương mục của bạn phải thống nhất.
Quy trình 5 bước chốt kiểu viết trong 30 phút
Chốt kiểu viết một lần ở đầu, soát bằng công cụ ở cuối. Với Word:
- Chọn kiểu: hỏi giảng viên hướng dẫn hoặc đọc quy định của khoa; nếu không có, chọn một phương án ở trên và ghi "bảng quy ước" 5–10 dòng (ví dụ: khóa luận, hóa, tùy, thủy, kỹ, tỷ, lý, kỷ, mỹ).
- Kiểm tra bộ gõ: bộ gõ quyết định kiểu dấu bạn gõ ra. Bản ibus-unikey trên Linux có tùy chọn "Use oà, uý (instead of òa, úy)" (theo bản dịch trên Launchpad); với bộ gõ của bạn, hãy gõ thử "hoa" cộng dấu huyền để biết đang ra kiểu nào.
- Đếm trước khi thay: bấm Ctrl+F để mở ngăn Điều hướng; số kết quả hiện ngay, giúp bạn biết mỗi cặp xuất hiện bao nhiêu lần.
- Bật "Find whole words only" (trong Ctrl+H, mục "More"; nhãn tiếng Việt tùy phiên bản) khi thay các cặp có vần mở. Nếu không, thay "hoà" bằng "hòa" biến "hoàn thiện" thành "hòan thiện"; "toà" thay bằng "tòa" phá "toàn bộ" thành "tòan bộ"; "khoá" thay bằng "khóa" biến "khoáng sản" thành "khóang sản".
- Soát bằng công cụ và bằng mắt: quét kiểm tra chính tả để bắt lỗi gõ sai dấu thật sự (chữ bôi đỏ kèm gợi ý), rồi đọc lại các trang đã thay hàng loạt. Công cụ bắt lỗi gõ; việc trộn hai kiểu hợp lệ vẫn cần bảng quy ước của bạn.
Kiểm Tra Tài Liệu gộp kiểm tra chính tả, trùng lặp và nội dung AI trong một lượt tải file; xem thêm bảng giá dịch vụ.
Tình huống thực tế của sinh viên và học viên
Ba tình huống lặp lại nhiều nhất khi rà soát file luận văn:
- Ghép chương từ nhiều máy. Chương 1–2 gõ ở máy trường (ra "hòa"), chương 3–4 gõ ở laptop cá nhân (ra "hoà"). Khi ghép, mỗi chương một kiểu mà không ai nhận ra vì cả hai đều "trông đúng".
- Dán từ tài liệu khác. Đoạn tổng quan có phần dán từ bài báo viết "tỷ lệ", phần còn lại bạn viết "tỉ lệ". Nếu là diễn giải của bạn, chuyển về kiểu chung; nếu là trích nguyên văn, giữ trong ngoặc kép.
- Sửa phút chót theo góp ý. Mục mới viết nhanh ở máy khác rồi dán vào, và không được đọc kỹ như phần cũ.
Checklist áp dụng ngay:
- [ ] Đã hỏi giảng viên hướng dẫn hoặc đọc quy định của khoa về kiểu chính tả
- [ ] Đã ghi bảng quy ước 5–10 từ hay gặp nhất của bài
- [ ] Đã kiểm tra bộ gõ đang ra "òa" hay "oà"
- [ ] Đã bật "Find whole words only" khi thay hàng loạt (tránh hỏng "toàn", "hoàn", "khoáng")
- [ ] Đã soát tên riêng, địa danh theo giấy tờ hoặc văn bản gốc
- [ ] Đã giữ nguyên chính tả trong ngoặc kép và danh mục tài liệu tham khảo
- [ ] Đã quét chính tả toàn bài và đọc lại các trang bị thay hàng loạt
Câu hỏi thường gặp
Hòa hay hoà mới đúng chính tả?
Cả hai đều đúng. Kiểu cũ đặt dấu trên "o" (hòa), kiểu mới đặt dấu trên "a" (hoà), và các ví dụ ở Điều 8 của Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT (hoà nhạc, thuỷ thủ, mạnh khoẻ) dùng kiểu mới. Với luận văn, hãy chọn một kiểu và dùng thống nhất, trừ tên riêng và đoạn trích nguyên văn.
Tỷ lệ hay tỉ lệ viết đúng?
Cả hai đều gặp trong thực tế, nhưng "tỉ lệ" là cách viết có trong ví dụ của Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT và phù hợp quy tắc của Quyết định 240/1984. Nếu trường không quy định, dùng cách nào cũng được miễn nhất quán; hãy nhớ kiểm tra cả bảng biểu và phụ lục, nơi bản cũ hay lọt lại.
Quy Nhơn hay Qui Nhơn?
Tên địa phương nên viết theo văn bản pháp lý hiện hành. Theo Tuổi Trẻ ngày 29/8/2020, tỉnh Bình Định từng đề nghị điều chỉnh về "Quy Nhơn" và nhiều chuyên gia ngôn ngữ cho rằng "y" dài đúng chính tả, nhưng một số văn bản hành chính cũ ghi "Qui Nhơn". Sau khi tra được tên hiện hành, hãy viết thống nhất cả bài.
Word có tự báo lỗi khi tôi viết lẫn "kỹ" và "kĩ" không?
Thường là không, vì cả hai đều là cách viết được chấp nhận; bạn nên tự thử trên máy mình bằng cách gõ cả hai dạng và xem có gạch chân không. Dù kết quả thế nào, đừng trông chờ phần mềm phát hiện sự lẫn lộn: hãy dùng bảng quy ước 5–10 từ, rồi đếm và soát từng cặp bằng Tìm và Thay thế như quy trình ở trên.
Có được sửa chính tả trong đoạn trích dẫn nguyên văn không?
Không nên. Phần trong ngoặc kép giữ nguyên chữ của tác giả gốc, kể cả khi khác kiểu viết của bạn; chỉ thêm [sic] nếu cần đánh dấu lỗi gõ của nguồn. Nếu muốn dùng kiểu viết của mình, hãy diễn giải đúng chuẩn và ghi nguồn.
Luận văn của tôi có bắt buộc theo Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT không?
Không. Văn bản này áp dụng cho chương trình, sách giáo khoa và tài liệu dùng trong cơ sở giáo dục phổ thông. Quy định bắt buộc, nếu có, nằm ở quy chế của trường hoặc hướng dẫn của khoa; đây cũng là căn cứ đúng khi bạn cần lập luận về lựa chọn của mình.
Tóm tắt
- "Hòa/hoà", "kỹ/kĩ", "tỷ/tỉ" đều được chấp nhận; chọn một kiểu và dùng nhất quán toàn bài là việc cần làm trên thực tế.
- Quyết định 240/QĐ (5/3/1984) và 1989/QĐ-BGDĐT (25/5/2018) khuyến nghị "i" ngắn sau phụ âm đầu (kỉ niệm, tỉ lệ) và giữ "y" trong vần "uy" (quy định), nhưng chỉ áp dụng trực tiếp cho sách giáo khoa và chương trình phổ thông.
- Luận văn theo quy định của trường, khoa và giảng viên hướng dẫn; không có thì tự chọn và ghi bảng quy ước.
- Tên riêng, đoạn trích nguyên văn và nhan đề tài liệu tham khảo giữ nguyên theo nguồn.
- Khi thay hàng loạt, luôn bật "Find whole words only" để không hỏng "toàn", "hoàn", "khoáng".
Hãy chốt kiểu viết từ đầu, soát lại ở cuối và quét chính tả toàn bài bằng phần mềm Kiểm Tra Tài Liệu trước khi nộp.
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC. Nguồn tham khảo: Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT (25/5/2018), Điều 8–9, bản đăng trên luatvietnam.vn; Thiên Điểu, "Hệ lụy từ nhiều thập niên tranh cãi y, i", Tuổi Trẻ Online, 29/8/2020 (về Quyết định 240/QĐ năm 1984 và Quyết định 124/2004); Wikipedia tiếng Việt, "Chính tả tiếng Việt" (10/2026); Nghị định 30/2020/NĐ-CP; Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT; bản dịch ibus-unikey trên Launchpad. Số liệu đếm trên 154 bài blog ngày 30/10/2026.
Bài viết liên quan
- Lỗi chính tả thường gặp trong luận văn và cách kiểm tra tự động
- Quy tắc viết hoa, viết số và đơn vị đo chuẩn trong luận văn
- Quy định trình bày luận văn: font chữ, căn lề, giãn dòng chuẩn
- Khóa luận tốt nghiệp là gì? Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp
- Lời mở đầu trong khóa luận tốt nghiệp nên viết như thế nào?
- Tất cả bài viết trên blog · Liên hệ với KTTL