Giải pháp loại bỏ dần các luận án "tiến sĩ cầu lông" ​

Luận án tiến sĩ "cầu lông" — cách gọi ẩn dụ cho những công trình nghiên cứu hình thức, thiếu chiều sâu học thuật — đang là vấn đề nhức nhối của giáo dục sau đại học Việt Nam, và GS.TS NGND Trần Đức Viên đã đề xuất 8 giải pháp cụ thể để từng bước loại bỏ tình trạng này. Bài viết được trích và biên soạn lại từ chia sẻ của Giáo sư trên báo Dân trí, kèm phân tích liên hệ vai trò của công cụ kiểm tra trùng lặp trong việc phát hiện sớm các luận án kém chất lượng.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC

Chia sẻ với phóng viên Dân trí về vấn đề luận án tiến sĩ "cầu lông" đang gây xôn xao giới học thuật và dư luận, GS.TS NGND Trần Đức Viên, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư liên ngành Nông nghiệp – Lâm nghiệp, nguyên Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, khẳng định Việt Nam cần một hệ thống giáo dục đại học chất lượng thực chất.

Giáo sư đánh giá: "Học thuật nói chung, nghiên cứu khoa học nói riêng là một lĩnh vực cực kỳ nghiêm cẩn, cần tuyệt đối mô phạm — không giả mạo, không bịa đặt, không nói điêu viết điêu, không ăn cắp, không mượn tạm, không sao chép công trình của người khác."

Bài viết gốc: Luận án tiến sĩ "cầu lông" – phú quý giật lùi của đào tạo sau đại học, Dân trí (2022). Để loại bỏ dần các luận án kiểu "cầu lông", theo Giáo sư, cần tiến hành 8 giải pháp sau.

Phát biểu này diễn ra cùng thời điểm Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố tuyển sinh tiến sĩ toàn quốc chỉ đạt 24,93% chỉ tiêu năm học 2019–2020 và 34,32% năm học 2020–2021 (báo cáo Hội nghị tự chủ giáo dục đại học, 4/8/2022) — bối cảnh khiến chất lượng đào tạo tiến sĩ trở thành chủ đề nóng, dẫn tới Chỉ thị 03/CT-TTg ngày 11/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ chỉ hai ngày sau bài phỏng vấn này.

Vì sao Thư viện Luận văn – Luận án cần phân loại chất lượng, không chỉ lưu trữ? ​

Giải pháp đầu tiên yêu cầu Thư viện Luận văn – Luận án của Bộ Giáo dục và Đào tạo không dừng lại ở vai trò lưu trữ, tra cứu mà cần có bộ phận phân loại chất lượng luận văn, luận án. Đây là bước nền tảng để sàng lọc các công trình hình thức ngay từ khâu tiếp nhận.

Đầu tiên là dùng phần mềm lọc ra tỷ lệ sao chép của các luận văn, luận án. Bộ cần có quy định: luận văn, luận án sao chép bao nhiêu phần trăm thì không được lưu trữ, buộc tác giả phải làm lại, viết lại.

Ở các nước phát triển, tỷ lệ trùng lặp cho phép dao động từ 5% đến tối đa 20%. Theo GS.TS Trần Đức Viên, ở Việt Nam trong giai đoạn thí điểm có thể du di đến 30% là cùng.

Bên cạnh đó, cần theo dõi tỷ lệ trích dẫn — xem luận văn, luận án ấy có bao nhiêu trích dẫn sau 5 năm, 10 năm, 20 năm bảo vệ — và công khai các con số này trên trang mạng của thư viện. Làm được vậy, các hội đồng bảo vệ luận án sẽ không còn dễ dãi với một vấn đề nghiêm túc như nghiên cứu khoa học.

Tại sao cần giám sát quốc tế thay vì chỉ dựa vào công bố trong nước? ​

Giải pháp thứ hai đặt vấn đề: luận án tiến sĩ là công trình nghiên cứu công phu, giải quyết một vấn đề lý luận và/hoặc thực tiễn, đóng góp cho kho tàng tri thức của đất nước và nhân loại. Khi nghiên cứu sinh đều đạt trình độ tiếng Anh tối thiểu B2, họ hoàn toàn có thể viết tóm tắt luận án bằng tiếng Anh để công bố rộng rãi.

Đây là giải pháp giám sát chất lượng đáng tin cậy trong bối cảnh không còn bắt buộc công bố quốc tế trước khi bảo vệ. Cộng đồng khoa học Việt Nam khá nhỏ, nhìn tên đề tài là có thể đoán ra người hướng dẫn, phản biện, hội đồng, nên cần thêm sự giám sát của đồng nghiệp quốc tế. Điều này cũng góp phần củng cố uy tín của nền khoa học và giáo dục đại học Việt Nam trong mắt cộng đồng quốc tế.

Các tổ chức nghề nghiệp nên đóng vai trò gì trong giám sát chất lượng luận án? ​

Giải pháp thứ ba đề xuất các tổ chức xã hội – nghề nghiệp như Hội Cựu giáo chức đại học, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam gắn trách nhiệm với quá trình đào tạo tiến sĩ và chất lượng khoa học của luận án, với tư cách tổ chức phản biện nghề nghiệp có trách nhiệm với nền học thuật nước nhà. Nếu không thực hiện vai trò này, xã hội sẽ ít biết đến sự tồn tại và giá trị thực sự của các tổ chức đó.

Làm sao hạn chế lối đào tạo tiến sĩ "tại chức" hình thức? ​

Giải pháp thứ tư kiến nghị Nhà nước xem xét cấp học bổng cho nghiên cứu sinh, buộc họ tập trung toàn thời gian cho nghiên cứu khoa học và học tập trong suốt quá trình làm nghiên cứu sinh, hạn chế tối đa lề thói "tại chức" hiện nay. Nghiên cứu sinh tại chức vẫn có thể tồn tại, nhưng cách thức đào tạo phải thay đổi, hướng tới học thuật thực chất chứ không chỉ hướng tới tấm bằng.

Trước đây, đã từng có giai đoạn Việt Nam có các nghiên cứu sinh trong nước rất chất lượng, đáng nể trọng — họ chuyển lương, chuyển sinh hoạt Đảng, chuyển tem phiếu về cơ sở đào tạo, sinh hoạt tại đó như một thành viên chính thức trong suốt quá trình làm nghiên cứu sinh.

Vì sao giảng viên hướng dẫn cần có đề tài nghiên cứu thực sự? ​

Giải pháp thứ năm yêu cầu giảng viên hướng dẫn buộc phải có đề tài nghiên cứu khoa học đang triển khai, trong hoặc ngoài nước, để nghiên cứu sinh tham gia một phần trong đề tài lớn của thầy — dứt khoát loại bỏ tình trạng hướng dẫn "chay", không có nền tảng nghiên cứu thực chất đi kèm.

Thông tư 08/2017/TT-BGDĐT nên được thực thi nghiêm túc như thế nào? ​

Giải pháp thứ sáu đề nghị sớm quay về thực hiện đúng tinh thần Thông tư 08/2017/TT-BGDĐT ngày 04/4/2017 trong quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ: cả thầy và trò đều phải có trình độ tiếng Anh đủ để tham khảo tài liệu chuyên môn, phải có công bố bài báo khoa học liên quan đến đề tài trên các tạp chí quốc tế uy tín. Thực hiện nghiêm quy định này giúp giáo dục đại học Việt Nam từng bước hội nhập sâu rộng hơn với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.

Thẩm định lại luận án đã bảo vệ có tác dụng răn đe ra sao? ​

Giải pháp thứ bảy đề xuất thẩm định lại 5–10% số luận án đã bảo vệ thành công. Biện pháp này mang tính răn đe là chính, bởi cộng đồng các nhà khoa học cùng chuyên môn ở Việt Nam khá nhỏ, nên quan niệm "trăm cái lý không bằng một tý cái tình" dễ lấn át, dẫn đến xuê xoa, dễ người dễ ta, thậm chí "đánh bùn sang ao". Dù vậy, thẩm định ngẫu nhiên vẫn tốt hơn nhiều so với việc chỉ thẩm định các luận án "có vấn đề" hoặc được đánh giá xuất sắc.

Chế tài nào đủ mạnh với cơ sở đào tạo và hội đồng để lọt luận án kém chất lượng? ​

Giải pháp thứ tám đề xuất nâng cao trách nhiệm của cơ sở đào tạo và hội đồng các cấp thông qua chế tài kiểm soát chất lượng cụ thể: cơ sở đào tạo nào có 3 luận án "cầu lông" trong 3 năm liên tiếp thì bị dừng đào tạo sau đại học ít nhất 5 năm; hội đồng nào để lọt luận án dạng này thì chủ tịch hội đồng không được tham gia hội đồng chấm luận văn, luận án các cấp trong 5 năm liên tiếp.

Bảng tổng hợp 8 giải pháp của GS.TS Trần Đức Viên ​

#Giải phápMục tiêu chính
1Thư viện phân loại chất lượng, dùng phần mềm lọc trùng lặpSàng lọc luận án ngay từ khâu lưu trữ
2Tóm tắt luận án bằng tiếng Anh, giám sát quốc tếBổ sung kênh phản biện độc lập
3Tổ chức nghề nghiệp tham gia giám sátTăng trách nhiệm xã hội với chất lượng đào tạo
4Học bổng, hạn chế đào tạo "tại chức" hình thứcĐảm bảo thời gian đầu tư cho nghiên cứu
5Giảng viên hướng dẫn phải có đề tài nghiên cứuLoại bỏ hướng dẫn "chay"
6Thực thi nghiêm Thông tư 08/2017/TT-BGDĐTChuẩn hóa yêu cầu tiếng Anh và công bố quốc tế
7Thẩm định lại 5–10% luận án đã bảo vệTạo hiệu ứng răn đe
8Chế tài với cơ sở đào tạo và hội đồng để lọt luận án kémRàng buộc trách nhiệm cụ thể, có chế tài

Công cụ kiểm tra trùng lặp có thể hỗ trợ những giải pháp nào? ​

Trong 8 giải pháp trên, ít nhất hai giải pháp (thứ nhất và thứ bảy) gắn trực tiếp với việc dùng phần mềm để đo lường tỷ lệ sao chép và hỗ trợ thẩm định lại luận án. Đây chính là khâu mà công cụ kiểm tra đạo văn, trùng lặp có thể hỗ trợ cơ sở đào tạo một cách hệ thống, thay vì chỉ dựa vào cảm tính của hội đồng.

KTTL được phát triển với định hướng đó, trở thành công cụ đồng hành cho thầy cô và cơ sở đào tạo trong việc xây dựng môi trường giáo dục liêm chính. Việc xác định điểm trùng lặp bao nhiêu thì bị coi là đạo văn và hiểu đúng nguyên tắc liêm chính học thuật là bước đầu tiên trước khi áp dụng bất kỳ chế tài nào. Khung pháp lý liên quan cũng đã được cụ thể hóa trong Nghị định 109/2022/NĐ-CP về liêm chính học thuật.

Thầy cô, nghiên cứu sinh và các bạn sinh viên có thể đăng ký dùng thử miễn phí tại KTTL để trải nghiệm quy trình kiểm tra trùng lặp trước khi nộp hoặc bảo vệ luận án.

Tình huống thực tế: 8 giải pháp đã được luật hóa đến đâu tính đến 2026? ​

Đối chiếu từng giải pháp GS.TS Trần Đức Viên nêu năm 2022 với các văn bản pháp quy ban hành sau đó cho thấy bức tranh không đồng đều — một số giải pháp đã thành chính sách chính thức, số khác vẫn dừng ở mức đề xuất.

Giải pháp (2022)Trạng thái đến 2026Căn cứ
1. Thư viện phân loại chất lượng, lọc trùng lặpMột phần — nhiều trường tự quy định ngưỡng trùng lặp, chưa có chuẩn thống nhất toàn quốcQuy định điểm trùng lặp bao nhiêu là đạo văn
2. Tóm tắt tiếng Anh, giám sát quốc tếKhông còn bắt buộc — Thông tư 18/2021 đã bỏ yêu cầu công bố quốc tếThông tư 18/2021/TT-BGDĐT
6. Thực thi nghiêm Thông tư 08/2017Đã thay thế — Thông tư 18/2021 nới lỏng thay vì siết chặt như đề xuấtThông tư 18/2021/TT-BGDĐT
7. Thẩm định lại 5–10% luận án đã bảo vệChưa thấy quy định thành tỷ lệ bắt buộc cụ thể ở cấp quốc giaChưa có văn bản riêng
Khung liêm chính học thuật nói chungĐã luật hóaNghị định 109/2022/NĐ-CP, có hiệu lực từ 1/3/2023
Kiểm soát công cụ mới (AI) trong nghiên cứuĐã luật hóaThông tư 49/2026/TT-BGDĐT, hiệu lực từ 15/8/2026

Điểm đáng chú ý nhất: giải pháp 2 và 6 của GS.TS Trần Đức Viên (siết yêu cầu công bố quốc tế) đi ngược hướng với chính sách thực tế sau đó — Thông tư 18/2021 chọn nới lỏng đầu vào để giải quyết tình trạng tuyển sinh tiến sĩ chỉ đạt 24,93–34,32% chỉ tiêu, thay vì siết chặt như đề xuất. Đây là minh chứng cho việc chính sách đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam phải cân bằng giữa hai mục tiêu đôi khi mâu thuẫn: nâng chất lượng và duy trì đủ số lượng nghiên cứu sinh.

Riêng giải pháp về AI không tồn tại trong đề xuất gốc năm 2022 vì ChatGPT chưa phổ biến trong nghiên cứu học thuật Việt Nam thời điểm đó — khoảng trống này được lấp bởi Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, phân tích chi tiết tại bài quy định dùng AI trong luận văn tại các trường đại học Việt Nam.

Checklist đối chiếu nhanh cho cơ sở đào tạo ​

  • [ ] Đã có bộ phận hoặc quy trình phân loại chất lượng luận văn, luận án riêng biệt với việc lưu trữ đơn thuần chưa?
  • [ ] Đã công khai ngưỡng tỷ lệ trùng lặp cho phép và cách tính (có loại trừ tài liệu tham khảo, phụ lục không) chưa?
  • [ ] Có cơ chế thẩm định lại ngẫu nhiên luận án đã bảo vệ, dù chưa đạt tỷ lệ 5–10% như đề xuất, hay chưa?
  • [ ] Giảng viên hướng dẫn có đang tham gia đề tài nghiên cứu khoa học thực chất, không chỉ hướng dẫn hình thức, không?
  • [ ] Quy tắc ứng xử AI theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT đã được ban hành và phổ biến tới nghiên cứu sinh chưa?

Câu hỏi thường gặp ​

"Luận án tiến sĩ cầu lông" nghĩa là gì? ​

Đây là cách gọi ẩn dụ, hài hước nhưng phê phán, chỉ những luận án tiến sĩ nghiên cứu về đề tài quá đơn giản, thiếu chiều sâu học thuật, không tương xứng với yêu cầu của một công trình khoa học cấp tiến sĩ. Cụm từ xuất phát từ dư luận về một số luận án bị cho là hình thức, gây tranh cãi năm 2022.

Tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu thì luận án bị coi là kém chất lượng? ​

Theo GS.TS Trần Đức Viên, ở các nước phát triển ngưỡng cho phép là 5–20%; Việt Nam trong giai đoạn thí điểm có thể du di đến 30%. Đây là ngưỡng tham khảo, không phải quy định pháp lý chính thức áp dụng chung cho mọi cơ sở đào tạo.

Thông tư 08/2017/TT-BGDĐT quy định gì về đào tạo tiến sĩ? ​

Thông tư này quy định về quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, trong đó yêu cầu nghiên cứu sinh và người hướng dẫn phải có trình độ tiếng Anh đủ tham khảo tài liệu chuyên môn, đồng thời phải có công bố khoa học liên quan đến đề tài trên tạp chí quốc tế uy tín.

Phần mềm kiểm tra đạo văn có giúp phát hiện luận án "cầu lông" không? ​

Phần mềm kiểm tra trùng lặp giúp phát hiện phần nội dung sao chép, nhưng không đánh giá được toàn bộ giá trị khoa học hay tính mới của đề tài. Đây là công cụ hỗ trợ sàng lọc bước đầu, cần kết hợp với đánh giá chuyên môn của hội đồng để kết luận chính xác.

Ai chịu trách nhiệm nếu để lọt luận án kém chất lượng? ​

Theo giải pháp thứ tám, cả cơ sở đào tạo và hội đồng chấm luận án đều phải chịu trách nhiệm. Cơ sở đào tạo có thể bị dừng đào tạo sau đại học, còn chủ tịch hội đồng để lọt luận án kém có thể bị cấm tham gia hội đồng chấm trong 5 năm liên tiếp.

Đề xuất thẩm định lại 5–10% luận án đã bảo vệ có giống các case đạo văn luận án tiến sĩ bị phát hiện muộn ở nước ngoài không? ​

Có điểm tương đồng về nguyên lý: cả hai đều dựa trên việc luận án có thể bị xem xét lại bất kỳ lúc nào sau khi bảo vệ, không có "thời hiệu" miễn trừ. Bốn case quốc tế minh họa nguyên lý này — từ Đức, Hungary đến Nga — được phân tích trong bài đạo văn trong luận án tiến sĩ: case study quốc tế và bài học cho Việt Nam.

8 giải pháp này có còn phù hợp sau khi Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT ban hành không? ​

Vẫn phù hợp về nguyên lý sàng lọc chất lượng, nhưng cần bổ sung khía cạnh AI mà đề xuất năm 2022 chưa đề cập. Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT (hiệu lực từ 15/8/2026) yêu cầu các trường ban hành quy tắc ứng xử AI riêng — một lớp kiểm soát mới nằm ngoài phạm vi 8 giải pháp gốc.

Tóm tắt ​

  • GS.TS Trần Đức Viên đề xuất 8 giải pháp nhằm loại bỏ dần các luận án tiến sĩ hình thức, kém chất lượng kiểu "cầu lông".
  • Các giải pháp bao trùm từ khâu lưu trữ, phân loại chất lượng, giám sát quốc tế, trách nhiệm tổ chức nghề nghiệp, đến chế tài cụ thể với cơ sở đào tạo và hội đồng.
  • Phần mềm kiểm tra trùng lặp là công cụ hỗ trợ quan trọng ở khâu sàng lọc và thẩm định lại luận án, nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn của hội đồng.
  • Việc thực thi nghiêm Thông tư 08/2017/TT-BGDĐT và các chế tài rõ ràng là điều kiện cần để nâng cao chất lượng đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam.
  • Đối chiếu đến 2026: giải pháp về khung liêm chính học thuật và kiểm soát AI đã được luật hóa (Nghị định 109/2022, Thông tư 49/2026), trong khi giải pháp siết công bố quốc tế lại đi ngược hướng chính sách thực tế (Thông tư 18/2021 chọn nới lỏng vì tỷ lệ tuyển sinh tiến sĩ chỉ đạt 24,93–34,32% chỉ tiêu giai đoạn 2019–2021).

Nguồn tham khảo ​

  • Dân trí (2022) — phỏng vấn GS.TS NGND Trần Đức Viên, "Luận án tiến sĩ 'cầu lông' – phú quý giật lùi của đào tạo sau đại học".
  • Bộ Giáo dục và Đào tạo — báo cáo Hội nghị tự chủ giáo dục đại học ngày 4/8/2022 (số liệu tuyển sinh tiến sĩ 2019–2021).
  • Chỉ thị 03/CT-TTg ngày 11/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ.
  • Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT, Nghị định 109/2022/NĐ-CP, Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất:

Đăng ký nhận tư vấn kiểm tra đạo văn

Để lại thông tin, đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu sẽ liên hệ tư vấn giải pháp kiểm tra trùng lặp, đạo văn phù hợp cho bạn hoặc đơn vị của bạn.

Hoặc liên hệ nhanh qua Messenger, Zalo hoặc Hotline 0566.685.688.