Chuẩn trích dẫn Chicago/Turabian là gì? Hướng dẫn cho ngành Lịch sử, Xã hội học, Nhân văn
Chuẩn trích dẫn Chicago là hệ thống trích dẫn do Chicago Manual of Style (CMOS, University of Chicago Press) quy định, gồm hai hệ song song: Notes-Bibliography (chú thích chân trang + danh mục tài liệu) dùng cho Sử học, Nhân văn, Nghệ thuật, và Author-Date (tác giả–năm) dùng cho Khoa học xã hội, Khoa học tự nhiên. Turabian là phiên bản rút gọn của Chicago, được biên soạn riêng cho sinh viên viết luận văn, luận án — cùng quy tắc trích dẫn nhưng đơn giản hóa phần trình bày hình thức.
Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Chuẩn trích dẫn Chicago/Turabian là gì?
Chicago Manual of Style ra đời năm 1906 tại Nhà xuất bản Đại học Chicago, hiện hành là ấn bản thứ 18 (2024, University of Chicago Press) — đây cũng là ấn bản được dùng làm tài liệu tham chiếu chính cho bài viết này, thay thế ấn bản thứ 17 (2017) trước đó. CMOS không chỉ là quy tắc trích dẫn mà còn là bộ hướng dẫn biên tập toàn diện (viết hoa, dấu câu, định dạng số) được nhiều nhà xuất bản học thuật Bắc Mỹ áp dụng.
Turabian — tên gọi tắt của cuốn A Manual for Writers of Research Papers, Theses, and Dissertations — do Kate L. Turabian biên soạn lần đầu năm 1937, hiện hành là ấn bản thứ 9 (2018, University of Chicago Press), được xây dựng như bản "dịch" quy tắc Chicago sang định dạng phù hợp cho luận văn, luận án sinh viên thay vì bản thảo xuất bản thương mại.
Khác biệt cốt lõi giữa hai cuốn sách không nằm ở cách trích dẫn — Turabian vẫn dùng nguyên hai hệ thống Notes-Bibliography và Author-Date của Chicago — mà ở phần trình bày hình thức: Turabian hướng dẫn cụ thể hơn về canh lề để đóng bìa luận văn, cách đánh số trang phụ lục, và cách trình bày trang bìa luận án — những chi tiết CMOS không đề cập vì sách gốc phục vụ nhà xuất bản, không phục vụ sinh viên nộp luận văn.
Nếu bạn chưa quen với khái niệm trích dẫn tài liệu tham khảo nói chung, xem trước bài cách trích dẫn tài liệu tham khảo đúng chuẩn để nắm bốn thành phần cơ bản (tác giả, năm, tiêu đề, nguồn) mà Chicago cũng dựa trên nền tảng đó, chỉ khác cách sắp xếp và vị trí trình bày.
Hai hệ thống trích dẫn trong Chicago: Notes-Bibliography và Author-Date
Chicago là chuẩn trích dẫn duy nhất trong nhóm phổ biến (APA, MLA, IEEE, Vancouver, Chicago) cho phép người viết chọn giữa hai hệ thống hoàn toàn khác nhau về hình thức, tùy vào lĩnh vực và loại nguồn sử dụng nhiều nhất.
| Tiêu chí | Notes-Bibliography (NB) | Author-Date (AD) |
|---|---|---|
| Cách trích trong bài | Số chú thích chân trang/cuối trang | (Tác giả năm, trang) trong ngoặc đơn |
| Lĩnh vực phổ biến | Lịch sử, Nghệ thuật, Văn học, một phần Luật | Xã hội học, Tâm lý học, Khoa học tự nhiên |
| Danh mục cuối bài | Bibliography (sắp theo alphabet) | Reference List (sắp theo alphabet, gần giống APA) |
| Ưu điểm chính | Không ngắt mạch văn tường thuật, có thể chú thích thêm ngoài trích dẫn | Ngắn gọn, dễ đối chiếu nhanh với danh mục |
Theo hướng dẫn phong cách của American Historical Association (AHA) cho tạp chí American Historical Review, bản thảo gửi đăng phải tuân theo Chicago Manual of Style hệ Notes-Bibliography — lý do chính là ngành Sử học cần chú thích chân trang để giải thích thêm về nguồn lưu trữ, dịch thuật hoặc bối cảnh tư liệu mà không làm gián đoạn mạch tường thuật chính văn.
Đặc điểm này khiến Chicago NB gần với cách trích dẫn văn bản pháp luật của khối Luật tại Việt Nam — cả hai đều ưu tiên chú thích chân trang hơn ngoặc đơn trong bài, xem thêm nguyên tắc tương tự trong bài trích dẫn văn bản pháp luật đúng chuẩn.
Cách trích dẫn theo hệ Notes-Bibliography
Notes-Bibliography yêu cầu hai lớp thông tin: chú thích số (footnote/endnote) mỗi lần trích dẫn, và một danh mục Bibliography đầy đủ ở cuối bài.
Chú thích đầy đủ (lần trích dẫn đầu tiên):
- Tên tác giả (Tên trước, Họ sau), Tên sách (Nơi xuất bản: Nhà xuất bản, Năm), số trang.
Ví dụ: 1. Trần Văn Giàu, Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1975), 42.
Chú thích rút gọn (từ lần trích dẫn thứ hai trở đi cùng nguồn):
- Trần Văn Giàu, Sự phát triển, 58.
Chicago 18 (2024) khuyến nghị ưu tiên dạng rút gọn (họ tác giả + tên sách rút gọn + số trang) thay vì dùng "Ibid." liên tục như các ấn bản cũ, vì dạng rút gọn giúp người đọc nhận diện ngay nguồn nào đang được nhắc lại mà không phải lần ngược lên chú thích trước đó.
Mục Bibliography tương ứng (sắp xếp alphabet theo họ):
Trần Văn Giàu. Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1975.
Khác với chú thích (ghi tên trước, họ sau), mục Bibliography đảo ngược thứ tự (họ trước, tên sau) để tiện sắp xếp alphabet — đây là điểm sinh viên hay nhầm lẫn nhất giữa hai lớp thông tin của cùng một nguồn. Cách tạo chú thích chân trang trên Word được hướng dẫn chi tiết trong bài footnote là gì, cách tạo footnote trên Word — công cụ này áp dụng được cho cả trích dẫn Chicago NB lẫn chú thích giải nghĩa thông thường.
Cách trích dẫn theo hệ Author-Date
Hệ Author-Date gần giống APA về hình thức trích trong bài nhưng khác về dấu câu và cách trình bày danh mục tham khảo.
Trích trong bài: (Trần, 1975, 42) — không có dấu phẩy trước số trang như APA, chỉ cách nhau bằng dấu phẩy đơn giản.
Mục tương ứng trong Reference List:
Trần Văn Giàu. 1975. Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
Khác biệt dễ nhận thấy nhất so với APA: Chicago Author-Date đặt năm xuất bản ngay sau tên tác giả (không có dấu ngoặc đơn bao quanh năm), trong khi APA đặt năm trong ngoặc đơn ngay sau tên tác giả. Nhầm lẫn hai định dạng này là lỗi phổ biến khi người viết chuyển đổi qua lại giữa các chuẩn trích dẫn tác giả–năm.
Turabian khác Chicago ở điểm nào?
Bảng dưới đây tóm tắt khác biệt thực tế giữa hai cuốn sách khi áp dụng cho luận văn sinh viên.
| Tiêu chí | Chicago Manual of Style (18th, 2024) | Turabian (9th, 2018) |
|---|---|---|
| Đối tượng phục vụ chính | Nhà xuất bản, biên tập viên, tác giả sách thương mại | Sinh viên viết luận văn, luận án, tiểu luận |
| Quy tắc trích dẫn | Gốc — Notes-Bibliography và Author-Date | Kế thừa nguyên vẹn hai hệ của Chicago |
| Hướng dẫn trình bày luận văn | Không có | Có — canh lề đóng bìa, trang bìa, phụ lục |
| Độ dài sách | Hơn 1.000 trang, bao quát cả biên tập xuất bản | Ngắn gọn hơn, tập trung vào viết nghiên cứu |
| Khi nào chọn | Khi trường/tạp chí yêu cầu đích danh "Chicago style" | Khi trường yêu cầu "Turabian style" cho luận văn, phổ biến ở một số chương trình liên kết quốc tế |
Về bản chất, một luận văn trích dẫn đúng theo Turabian cũng đồng thời đúng theo Chicago — sự khác biệt nằm ở phần hình thức trình bày tổng thể của tài liệu (bìa, lề, mục lục) chứ không nằm ở cách ghi trích dẫn từng nguồn.
Khi nào nên dùng Chicago/Turabian tại Việt Nam?
Chicago không phải chuẩn bắt buộc phổ biến tại các trường đại học Việt Nam như APA hay IEEE — phần lớn chương trình Sử học, Nhân văn trong nước vẫn quy định dùng APA hoặc quy chuẩn riêng của trường vì tài liệu hướng dẫn tiếng Việt cho APA phong phú hơn. Xem bảng so sánh đầy đủ chuẩn trích dẫn theo mọi khối ngành trong bài nên dùng chuẩn trích dẫn nào — so sánh theo khối ngành.
Ba trường hợp thực tế nên cân nhắc dùng Chicago/Turabian:
- Luận văn/luận án có giảng viên hướng dẫn quốc tế hoặc chương trình liên kết đào tạo với đại học Bắc Mỹ, nơi Chicago là chuẩn mặc định cho khối Nhân văn.
- Bài báo gửi đăng tạp chí quốc tế ngành Sử học yêu cầu đích danh Chicago NB, ví dụ khi nộp cho tạp chí thuộc hệ thống các nhà xuất bản áp dụng CMOS.
- Đề tài cần chú thích mở rộng nhiều — ví dụ giải thích thuật ngữ Hán Nôm, dịch thuật tư liệu lưu trữ, hoặc ghi chú về độ tin cậy nguồn sử liệu — vì hệ Notes-Bibliography cho phép chèn ghi chú giải thích ngay trong footnote, khác với APA/MLA vốn chỉ dùng ngoặc đơn để chỉ nguồn.
Nếu không rõ trường có yêu cầu cụ thể, luôn hỏi giảng viên hướng dẫn trước khi chọn Chicago thay vì tự quyết theo thói quen đọc tài liệu nước ngoài. Phần mềm quản lý tài liệu tham khảo như Zotero, EndNote đều hỗ trợ sẵn style Chicago (cả hai hệ NB và AD) trong danh sách citation style — xem cách chọn và đổi style trong bài so sánh Zotero, Mendeley và EndNote.
Thực chiến: sai lầm thường gặp khi dùng Chicago/Turabian
Sai lầm 1 — Trộn lẫn hai hệ Notes-Bibliography và Author-Date trong cùng một bài. Một số sinh viên dùng footnote cho phần đầu luận văn rồi chuyển sang (Tác giả, năm) ở phần sau vì đọc tài liệu tham khảo từ nhiều nguồn khác nhau. Cách xử lý: chọn một hệ duy nhất ngay từ đề cương, áp dụng nhất quán từ chương 1 đến hết bài.
Sai lầm 2 — Đảo ngược sai thứ tự tên trong Bibliography. Ghi "Tên trước, Họ sau" giống hệt phần chú thích thay vì đảo "Họ trước, Tên sau" như quy tắc Bibliography yêu cầu — lỗi này khiến danh mục tài liệu không thể sắp xếp đúng alphabet.
Sai lầm 3 — Lạm dụng "Ibid." cho nhiều nguồn liên tiếp khác nhau. "Ibid." (viết tắt của ibidem, nghĩa là "cùng nguồn vừa nhắc") chỉ dùng khi trích dẫn ngay sau đúng một nguồn duy nhất ở chú thích ngay trước đó — nếu chèn thêm bất kỳ nguồn nào khác ở giữa, không được dùng "Ibid." nữa mà phải quay lại dạng rút gọn đầy đủ tên tác giả.
Sai lầm 4 — Quên đồng bộ số chú thích khi chỉnh sửa bản thảo. Vì Chicago NB đánh số chú thích tuần tự theo toàn bài, việc thêm/xóa một đoạn ở giữa dễ làm lệch số các chú thích phía sau nếu chỉnh sửa thủ công thay vì dùng tính năng chèn chú thích tự động của Word.
Checklist áp dụng ngay:
- [ ] Đã xác định trường/giảng viên yêu cầu Chicago hay Turabian, và hệ Notes-Bibliography hay Author-Date.
- [ ] Dùng nhất quán một hệ trích dẫn từ đầu đến cuối, không trộn lẫn NB và AD.
- [ ] Thứ tự tên trong chú thích (Tên trước) và trong Bibliography (Họ trước) đã đúng quy tắc riêng từng phần.
- [ ] "Ibid." chỉ dùng khi đúng ngay sau một nguồn duy nhất, không có nguồn khác chen giữa.
- [ ] Dùng công cụ chèn chú thích tự động của Word/Zotero thay vì đánh số thủ công.
- [ ] Đã kiểm tra trùng lặp toàn văn bản trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Chicago và Turabian có phải hai chuẩn trích dẫn khác nhau không?
Không hoàn toàn khác nhau — Turabian là bản chuyển thể của Chicago dành riêng cho sinh viên viết luận văn, luận án, giữ nguyên quy tắc trích dẫn của cả hai hệ Notes-Bibliography và Author-Date, chỉ bổ sung thêm hướng dẫn trình bày hình thức luận văn mà Chicago gốc không đề cập.
Nên chọn hệ Notes-Bibliography hay Author-Date?
Chọn Notes-Bibliography nếu đề tài thuộc Sử học, Nhân văn, Nghệ thuật hoặc cần nhiều chú thích giải nghĩa; chọn Author-Date nếu đề tài thuộc Khoa học xã hội, cần đối chiếu nhanh nguồn với danh mục tham khảo giống APA. Nếu trường không quy định cụ thể, ưu tiên hỏi giảng viên hướng dẫn trước khi chọn.
"Ibid." trong Chicago có còn được khuyến khích dùng không?
Chicago Manual of Style ấn bản thứ 18 (2024) vẫn cho phép dùng "Ibid." nhưng khuyến nghị ưu tiên dạng chú thích rút gọn (họ tác giả + tên sách rút gọn + số trang) vì dễ theo dõi hơn khi bản thảo được chỉnh sửa nhiều lần trước khi nộp.
Chicago có được các trường đại học Việt Nam công nhận chính thức không?
Không có quy định pháp lý nào bắt buộc dùng Chicago tại Việt Nam. Việc chấp nhận Chicago phụ thuộc vào quy chế riêng của từng khoa/trường — phổ biến hơn ở các chương trình liên kết quốc tế hoặc khi giảng viên hướng dẫn có nền tảng đào tạo tại Bắc Mỹ.
Có công cụ nào tự động tạo trích dẫn Chicago không?
Có. Zotero, EndNote và Mendeley đều có sẵn citation style "Chicago Manual of Style (full note)" và "Chicago Manual of Style (author-date)" trong thư viện style, cho phép chuyển đổi qua lại giữa hai hệ hoặc sang chuẩn khác chỉ bằng vài thao tác — nên kiểm tra phần mềm đã cập nhật style theo ấn bản 18 (2024) hay vẫn dùng ấn bản 17 (2017) trước khi áp dụng, vì hai ấn bản có một số khác biệt nhỏ về định dạng.
Trích dẫn nguồn web theo Chicago khác gì so với sách?
Cấu trúc tương tự sách nhưng thay nhà xuất bản/nơi xuất bản bằng tên trang web và thêm URL cùng ngày truy cập (nếu trang không ghi ngày cập nhật rõ ràng), áp dụng nguyên tắc đánh giá độ tin cậy nguồn web tương tự các chuẩn khác — xem chi tiết tại bài trích dẫn trang web đúng chuẩn.
Tóm tắt
- Chicago Manual of Style (18th ed., 2024) có hai hệ: Notes-Bibliography (footnote, phổ biến ở Sử học) và Author-Date (tác giả–năm, phổ biến ở Khoa học xã hội).
- Turabian (9th ed., 2018) là bản Chicago dành riêng cho sinh viên, cùng quy tắc trích dẫn, khác ở phần trình bày hình thức luận văn.
- Notes-Bibliography: chú thích đầy đủ lần đầu, rút gọn từ lần sau; Bibliography đảo họ lên trước để sắp alphabet.
- Author-Date: (Tác giả năm, trang) trong bài, không có dấu ngoặc quanh năm như APA.
- Chicago không bắt buộc tại Việt Nam, phù hợp nhất khi có giảng viên hướng dẫn quốc tế hoặc đăng tạp chí Sử học nước ngoài.
- Zotero, EndNote hỗ trợ sẵn cả hai hệ Chicago, giúp tránh lỗi định dạng thủ công.