Cách viết tuyên bố sử dụng AI (AI Disclosure Statement) trong luận văn
Tuyên bố sử dụng AI (AI Disclosure Statement) là một đoạn văn ngắn trong luận văn, khóa luận, ghi rõ công cụ AI nào đã được dùng, dùng ở khâu nào và phạm vi hỗ trợ đến đâu. Khác với lời cảm ơn chung chung, statement này phải cụ thể đến mức người đọc biết chính xác AI làm gì và bạn tự làm gì. Từ 15/8/2026, việc này không còn là lựa chọn mà là nghĩa vụ theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT.
Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
AI Disclosure Statement khác gì với khai báo dùng AI thông thường?
AI Disclosure Statement là văn bản chính thức, có cấu trúc cố định (công cụ — phiên bản — mục đích — phạm vi — tuyên bố trách nhiệm), trong khi câu khai báo thông thường mà nhiều sinh viên viết thường chỉ là một câu chung chung kiểu "có tham khảo AI trong quá trình làm bài".
Sự khác biệt này quan trọng vì hội đồng và phòng đào tạo đọc hai loại câu này rất khác nhau. Một câu mơ hồ như "có sử dụng công cụ AI hỗ trợ" không đáp ứng yêu cầu "công bố đầy đủ" theo tinh thần của Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT — thông tư này liệt kê "công bố không đầy đủ" là một dạng vi phạm liêm chính học thuật độc lập, tách khỏi đạo văn truyền thống.
Một statement đầy đủ luôn trả lời được bốn câu hỏi: dùng công cụ gì (tên, phiên bản), dùng ở đâu (chương/mục nào), dùng để làm gì (mục đích cụ thể) và ai chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung.
Trước Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, Việt Nam chưa có văn bản pháp quy riêng cho việc dùng AI trong đào tạo đại học — hai thông tư liên quan cũ nhất, Thông tư 15/2018/TT-BGDĐT và Thông tư 30/2023/TT-BGDĐT, chỉ đề cập hạ tầng công nghệ nói chung, không nhắc đến AI tạo sinh hay nghĩa vụ công bố. Đây là lý do statement tự soạn theo hướng dẫn của bài này vẫn có giá trị ngay cả khi trường bạn chưa ban hành mẫu riêng.
Bài viết này tập trung vào cách viết statement — nếu bạn cần hiểu quy định pháp lý nền tảng, xem trước bài quy định dùng AI trong luận văn tại các trường đại học Việt Nam; nếu cần biết ranh giới nào là hợp lệ khi dùng ChatGPT, xem bài dùng ChatGPT viết luận văn đúng cách.
Bốn cấp độ sử dụng AI và cách khai báo tương ứng
Không phải mọi lần dùng AI đều cần diễn đạt giống nhau. Phân loại theo bốn cấp độ giúp bạn viết statement đúng trọng lượng — không khai thiếu, cũng không khai rối những việc không đáng kể.
| Cấp độ | Ví dụ hoạt động | Rủi ro liêm chính | Bắt buộc khai báo? |
|---|---|---|---|
| 1. Tra cứu/giải thích | Hỏi AI giải thích khái niệm, thuật ngữ | Thấp | Không bắt buộc, nên khai nếu trường yêu cầu chi tiết |
| 2. Hỗ trợ ngôn ngữ | Sửa ngữ pháp, dịch tài liệu tham khảo | Thấp | Nên khai (thông lệ Elsevier chỉ miễn trừ nhóm này) |
| 3. Hỗ trợ tư duy | Gợi ý dàn ý, phản biện lập luận, debug code, gợi ý công thức phân tích | Trung bình | Bắt buộc khai chi tiết |
| 4. Hỗ trợ tạo nội dung | AI viết đoạn văn, đoạn phân tích, diễn giải kết quả | Cao — dễ bị coi là vi phạm | Bắt buộc khai + cần trao đổi trước với GVHD |
Nguyên tắc an toàn khi phân vân giữa hai cấp độ: chọn khai ở cấp cao hơn. Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT không phân biệt "hỗ trợ nhẹ" hay "hỗ trợ sâu" — chỉ có khai đủ hoặc không đủ, nên khai dư còn hơn khai thiếu.
6 mẫu tuyên bố sử dụng AI theo từng tình huống cụ thể
Dưới đây là các mẫu câu có thể chỉnh sửa trực tiếp theo công cụ và mục đích thực tế của bạn. Mỗi mẫu tương ứng với một hoạt động phổ biến trong quá trình làm luận văn.
Mẫu 1 — Hỗ trợ ngôn ngữ (sửa ngữ pháp, biên tập câu văn)
"Trong quá trình hoàn thiện luận văn, tác giả sử dụng công cụ Grammarly (phiên bản Premium, 2026) và ChatGPT (GPT-4, OpenAI) để rà soát lỗi ngữ pháp, chính tả và diễn đạt tại Chương 1, Chương 3 và phần Tóm tắt. Công cụ không tham gia vào việc xây dựng lập luận, phân tích hay kết luận. Tác giả chịu trách nhiệm toàn bộ về nội dung học thuật."
Mẫu 2 — Dịch tài liệu tham khảo
"Tác giả sử dụng DeepL (phiên bản miễn phí) để hỗ trợ dịch nhanh 12 tài liệu tiếng Anh nhằm phục vụ đọc hiểu ban đầu. Toàn bộ nội dung được đối chiếu với bản gốc trước khi trích dẫn và trình bày lại bằng ngôn ngữ, cách hiểu của tác giả."
Mẫu 3 — Gợi ý dàn ý, phản biện lập luận
"Trong giai đoạn xây dựng đề cương, tác giả sử dụng ChatGPT (GPT-4o, OpenAI, tháng 3/2026) để đặt câu hỏi phản biện về tính logic của cấu trúc chương 2 và 3. Các gợi ý được tác giả đánh giá, chọn lọc và tự triển khai; toàn bộ nội dung cuối cùng do tác giả viết."
Mẫu 4 — Hỗ trợ code (luận văn/đồ án CNTT)
"Tác giả sử dụng GitHub Copilot (phiên bản 2026) để hỗ trợ gợi ý cú pháp và debug lỗi trong quá trình xây dựng module xử lý dữ liệu (Chương 3, mục 3.2). Kiến trúc hệ thống, thuật toán chính và logic nghiệp vụ do tác giả tự thiết kế; mã nguồn do AI gợi ý đã được kiểm thử và hiểu rõ trước khi tích hợp."
Mẫu 5 — Hỗ trợ phân tích số liệu
"Tác giả sử dụng ChatGPT để hỗ trợ viết một số đoạn mã Python xử lý dữ liệu khảo sát (làm sạch dữ liệu, vẽ biểu đồ mô tả) tại Chương 4. Việc lựa chọn phương pháp thống kê, diễn giải kết quả và kết luận nghiên cứu hoàn toàn do tác giả thực hiện dựa trên hiểu biết chuyên môn."
Mẫu 6 — Không sử dụng AI
"Tác giả cam đoan không sử dụng bất kỳ công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh nào (ChatGPT, Gemini, Claude...) trong quá trình nghiên cứu, phân tích và soạn thảo luận văn này, ngoại trừ các công cụ xử lý văn bản, thống kê thông thường (Microsoft Word, SPSS, Excel)."
Mẫu 6 quan trọng không kém các mẫu trên: nhiều quy chế trường yêu cầu khai báo cả trường hợp không dùng AI, để tránh tình huống hội đồng nghi ngờ nhưng luận văn không có statement nào để đối chiếu.
Đặt tuyên bố sử dụng AI ở đâu trong luận văn?
Ba vị trí phổ biến, mỗi vị trí phù hợp với một dạng luận văn khác nhau.
- Lời cảm ơn (Acknowledgements) — phổ biến nhất ở đại học Việt Nam hiện nay, vì đây là mục có sẵn và không đòi hỏi thay đổi cấu trúc chương. Phù hợp khi mức dùng AI ở cấp độ 1–2.
- Phần Phương pháp nghiên cứu (Methodology) — theo thông lệ của Elsevier, Springer Nature: đặt statement ngay trong phần mô tả cách thực hiện nghiên cứu, vì AI được xem là một phần của quy trình phương pháp luận. Phù hợp khi dùng AI ở cấp độ 3 trở lên (hỗ trợ code, phân tích dữ liệu).
- Phụ lục riêng "Tuyên bố sử dụng AI" — dành cho luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ có nhiều lần sử dụng AI ở các chương khác nhau, cần liệt kê chi tiết theo bảng. Đây là cách an toàn nhất khi mức độ sử dụng AI phức tạp, vì tránh statement ngắn gọn ở lời cảm ơn bị coi là "không đầy đủ".
| Vị trí | Khi nào nên dùng | Độ chi tiết yêu cầu |
|---|---|---|
| Lời cảm ơn | Cấp độ 1–2, dùng AI ít, một công cụ | Ngắn gọn, 2–3 câu |
| Phần Phương pháp nghiên cứu | Cấp độ 3, AI hỗ trợ tư duy/code | Trung bình, gắn với mục cụ thể |
| Phụ lục riêng | Cấp độ 3–4, nhiều công cụ, nhiều chương | Chi tiết theo bảng, kèm bằng chứng |
Nếu trường bạn có mẫu khai báo riêng, luôn ưu tiên mẫu đó. Statement mẫu trong bài này chỉ áp dụng khi trường chưa ban hành form cụ thể — tình huống mà Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT cũng không miễn trừ nghĩa vụ khai báo, như đã phân tích trong bài quy định dùng AI trong luận văn tại các trường đại học Việt Nam.
Bảng phụ lục "AI Usage Log" — cách trình bày chi tiết cho luận văn phức tạp
Với luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ dùng AI ở nhiều khâu, một bảng liệt kê chi tiết trong phụ lục thuyết phục hơn nhiều so với một đoạn văn ngắn ở lời cảm ơn.
| Chương/Mục | Công cụ AI | Mục đích sử dụng | Mức độ can thiệp |
|---|---|---|---|
| Chương 1 — Mở đầu | ChatGPT (GPT-4o) | Gợi ý cách diễn đạt câu hỏi nghiên cứu | Thấp — chỉ tham khảo |
| Chương 2 — Tổng quan | Không sử dụng | — | — |
| Chương 3 — Phương pháp | GitHub Copilot | Hỗ trợ viết script xử lý dữ liệu | Trung bình — có kiểm chứng |
| Chương 4 — Kết quả | ChatGPT (GPT-4o) | Vẽ biểu đồ mô tả bằng Python | Trung bình — có kiểm chứng |
| Toàn văn | Grammarly | Rà soát ngữ pháp, chính tả | Thấp — chỉ ngôn ngữ |
Cách trình bày này tương thích với thông lệ mà các tạp chí quốc tế như Elsevier, Springer Nature áp dụng từ 2023–2024: yêu cầu tác giả mô tả AI theo từng phần cụ thể của bài, không chấp nhận một câu chung chung cho toàn bộ công trình.
Tình huống thực tế: sinh viên Việt Nam thường viết statement sai ở đâu?
Ba lỗi dưới đây lặp lại nhiều nhất khi sinh viên lần đầu viết AI Disclosure Statement, dựa trên cách các mẫu khai báo AI thường bị đánh giá là "chưa đạt" trong giai đoạn các trường mới áp dụng quy định.
- Viết statement sau khi hoàn thành toàn bộ luận văn, dựa trên trí nhớ. Kết quả thường thiếu chi tiết, bỏ sót lần dùng AI ở giai đoạn đầu (lên đề cương, tìm ý). Cách khắc phục: ghi nhật ký sử dụng AI ngay từ tuần đầu tiên, không đợi đến lúc nộp bài mới tổng hợp.
- Dùng đúng một mẫu câu cho mọi công cụ, mọi mục đích. Một statement duy nhất "có dùng AI hỗ trợ" cho cả việc sửa chính tả lẫn việc AI viết hộ một đoạn phân tích là khai báo không tương xứng — hội đồng khó đánh giá đúng mức độ rủi ro. Cách khắc phục: tách riêng theo cấp độ như bảng phân loại ở mục trên.
- Nhầm giữa "khai báo dùng AI" và "trích dẫn AI làm nguồn tham khảo". Đây là hai việc khác nhau: statement mô tả việc bạn dùng AI như công cụ hỗ trợ trong quá trình làm bài; còn khi bạn trích dẫn nguyên văn câu trả lời của AI vào nội dung luận văn, cần trích dẫn theo đúng định dạng học thuật — xem chi tiết tại bài có được trích dẫn ChatGPT làm nguồn tham khảo không.
Một sai lầm khác ít được nhắc đến: một số sinh viên nghĩ khai báo AI sẽ khiến hội đồng đánh giá thấp năng lực bản thân, nên cố tình khai thiếu hoặc bỏ qua. Thực tế ngược lại — theo cách các quy chế liêm chính học thuật vận hành, statement minh bạch không làm giảm điểm chuyên môn, trong khi bị phát hiện khai thiếu sau khi nộp là vi phạm liêm chính học thuật độc lập, nặng hơn nhiều so với việc dùng AI ở mức hợp lý nhưng khai đủ.
Checklist tự kiểm tra statement trước khi nộp
Trước khi đưa statement vào bản nộp chính thức, tự đối chiếu với 6 tiêu chí sau:
- Statement nêu rõ tên công cụ và phiên bản (không viết chung chung "công cụ AI").
- Statement nêu rõ chương/mục cụ thể đã sử dụng AI, không nói "trong quá trình làm bài" một cách mơ hồ.
- Statement nêu rõ mục đích sử dụng (ngôn ngữ, tư duy, code, phân tích dữ liệu) tương ứng đúng cấp độ trong bảng phân loại.
- Statement có câu khẳng định trách nhiệm thuộc về tác giả đối với nội dung học thuật.
- Vị trí đặt statement (lời cảm ơn / phương pháp / phụ lục) phù hợp với mức độ sử dụng AI theo bảng vị trí ở mục trên.
- Bạn lưu lại lịch sử trò chuyện với AI (chat log, ảnh chụp màn hình) làm bằng chứng nếu hội đồng yêu cầu đối chiếu.
Nếu cả 6 mục đều đạt, statement của bạn đáp ứng yêu cầu "công bố đầy đủ" theo tinh thần Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT. Sau khi hoàn thiện statement, nên kiểm tra lại toàn bộ luận văn bằng công cụ phát hiện nội dung AI để chắc chắn phần bạn khai "không dùng AI" thực sự không bị hệ thống gắn cờ nghi ngờ — Kiểm Tra Tài Liệu hỗ trợ kiểm tra trùng lặp và phát hiện nội dung AI trong cùng một lần quét, tối ưu cho tiếng Việt.
Việc giữ lại bằng chứng (mục 6 trong checklist) không phải thủ tục thừa. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Cureus (2023) kiểm tra 178 tài liệu tham khảo do ChatGPT tạo ra trong lĩnh vực y khoa, phát hiện 69 tài liệu không có DOI thật và 28 tài liệu hoàn toàn không tồn tại — tức khoảng 55% trích dẫn có vấn đề. Nếu statement của bạn có nhắc đến việc dùng AI gợi ý tài liệu tham khảo, chat log lưu lại chính là căn cứ để chứng minh bạn đã tự kiểm chứng nguồn trước khi đưa vào bài, thay vì sao chép nguyên trạng gợi ý của AI. Chi tiết cách nhận biết trích dẫn giả do AI tạo ra xem tại bài AI bịa tài liệu tham khảo: cách nhận biết và kiểm chứng trích dẫn giả.
Câu hỏi thường gặp
AI Disclosure Statement có bắt buộc với mọi luận văn không?
Có, từ 15/8/2026 theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, nghĩa vụ công bố việc sử dụng AI áp dụng cho khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ khi cơ sở đào tạo yêu cầu. Ngay cả khi trường chưa có mẫu riêng, sinh viên nên chủ động khai báo để tránh bị coi là "không công bố".
Nếu chỉ dùng AI để tra từ điển, giải thích khái niệm thì có cần viết statement không?
Không bắt buộc ở cấp độ thấp nhất (tra cứu/giải thích), vì mức độ can thiệp vào nội dung học thuật gần như bằng không, tương tự dùng từ điển thông thường. Tuy nhiên nếu trường yêu cầu khai báo chi tiết mọi lần dùng AI, vẫn nên liệt kê ngắn gọn để an toàn.
Statement viết sai định dạng có bị coi là vi phạm không?
Bản thân sai định dạng không phải vi phạm liêm chính, nhưng statement quá sơ sài, thiếu tên công cụ hoặc phạm vi cụ thể có thể bị đánh giá là "công bố không đầy đủ" — hành vi mà Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT xếp cùng nhóm vi phạm liêm chính học thuật với đạo văn và làm sai lệch dữ liệu.
Có cần xin phép giảng viên hướng dẫn trước khi dùng AI không?
Nên trao đổi trước, đặc biệt với cấp độ 3–4 (hỗ trợ tư duy, hỗ trợ tạo nội dung). Nhiều giảng viên có quan điểm riêng về phạm vi AI chấp nhận được trong từng chương, và việc thống nhất trước giúp tránh statement bị yêu cầu viết lại vào phút cuối.
Statement có cần đính kèm bằng chứng (chat log) không?
Nên giữ lại dù không phải lúc nào cũng phải nộp kèm. Theo thông lệ quốc tế mà nhiều tạp chí như Elsevier áp dụng, tác giả cần có khả năng cung cấp bằng chứng khi được yêu cầu, tương tự cách APA khuyến nghị lưu toàn văn câu trả lời AI làm phụ lục khi trích dẫn.
Dùng nhiều công cụ AI khác nhau (ChatGPT, Gemini, Copilot) có cần khai riêng từng công cụ không?
Có. Mỗi công cụ nên có một dòng riêng trong statement hoặc bảng AI Usage Log, vì mỗi công cụ phục vụ mục đích khác nhau (ChatGPT cho văn bản, Copilot cho code, Grammarly cho ngôn ngữ) và hội đồng cần phân biệt rõ để đánh giá đúng mức độ rủi ro.
Nộp luận văn không có AI Disclosure Statement thì sao?
Nếu trường có quy định yêu cầu và bạn thực tế có dùng AI nhưng không khai báo, đây là vi phạm liêm chính học thuật độc lập theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT, có thể bị xử lý ngay cả khi nội dung luận văn không đạo văn theo nghĩa truyền thống. Nếu không dùng AI, vẫn nên có statement khẳng định điều này (Mẫu 6 ở trên) để tránh bị nghi ngờ khi hội đồng đặt câu hỏi.
Tóm tắt
- AI Disclosure Statement phải trả lời được 4 câu hỏi: công cụ gì, dùng ở đâu, để làm gì, ai chịu trách nhiệm — một câu chung chung "có tham khảo AI" không đạt yêu cầu công bố đầy đủ.
- Phân loại 4 cấp độ sử dụng AI (tra cứu, ngôn ngữ, tư duy, tạo nội dung) giúp chọn đúng mức độ chi tiết cần khai báo.
- Vị trí đặt statement nên khớp với mức độ sử dụng: lời cảm ơn cho cấp độ thấp, phần phương pháp hoặc phụ lục riêng cho cấp độ cao.
- Ba lỗi phổ biến nhất: viết statement dựa trên trí nhớ sau khi hoàn thành bài, dùng một mẫu câu cho mọi tình huống, và nhầm giữa khai báo dùng AI với trích dẫn AI làm nguồn.
- Statement minh bạch không làm giảm giá trị chuyên môn của luận văn; khai thiếu sau khi bị phát hiện mới là rủi ro lớn theo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT.
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu (Metis JSC) — tham khảo Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, chính sách sử dụng AI tạo sinh trong xuất bản khoa học của Elsevier và Springer Nature (2023–2024), hướng dẫn UNESCO về AI tạo sinh trong giáo dục (2023).