Bài báo bị rút (retraction) có được trích dẫn không? Cách kiểm tra
Bài báo bị rút (retraction) vẫn có thể xuất hiện trong danh mục tài liệu tham khảo, nhưng chỉ trong hai trường hợp: bạn dùng chính vụ rút bài làm đối tượng phân tích, hoặc bạn ghi rõ trong trích dẫn rằng bài đã bị rút. Bạn không được dùng số liệu hay kết luận của một bài đã bị rút như bằng chứng đáng tin cậy. Muốn biết nguồn của mình có nằm trong diện này không, hãy tra DOI trên cơ sở dữ liệu Retraction Watch, PubMed hoặc trang gốc của tạp chí trước khi nộp bài.
Cập nhật: tháng 9/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC
Retraction là gì? Khác gì với đính chính và cảnh báo?
Retraction (rút bài) là thông báo chính thức của tạp chí rằng một bài báo đã công bố không còn đáng tin cậy và không nên được dùng làm căn cứ, thường vì gian lận dữ liệu, đạo văn, lỗi nghiêm trọng làm sai kết luận hoặc quy trình bình duyệt bị thao túng.
Hướng dẫn về rút bài (2019) của COPE, Ủy ban Đạo đức Xuất bản quốc tế, nêu rõ: bài bị rút phải được đánh dấu dễ nhận ra trên mọi nguồn trực tuyến, gồm trang tạp chí, chính bài báo và các cơ sở dữ liệu thư mục. Nhiều tạp chí đóng dấu chữ "RETRACTED" lên PDF. Bài không bị xóa, vì cần giữ lại để người đọc biết vì sao nó bị rút.
Ba loại thông báo dễ bị nhầm với nhau:
| Loại thông báo | Ý nghĩa | Có trích dẫn được không? |
|---|---|---|
| Correction / Erratum (đính chính) | Sửa lỗi nhỏ, kết luận chính vẫn đứng vững | Được. Nên dẫn bản đã sửa và kiểm tra lại số liệu bạn dùng |
| Expression of Concern (cảnh báo quan ngại) | Tạp chí đang điều tra, chưa kết luận | Hạn chế. Chờ kết quả, không dùng làm bằng chứng chính |
| Retraction (rút bài) | Tạp chí kết luận bài không đáng tin | Không dùng làm bằng chứng. Chỉ dẫn kèm ghi chú đã rút |
Theo COPE, cảnh báo quan ngại là bước tạm thời khi biên tập viên chưa đủ căn cứ để kết luận. Vì vậy một bài đang có cảnh báo có thể bị rút sau vài tháng, hoặc được gỡ cảnh báo nếu hóa ra không có vấn đề.
Bài báo bị rút phổ biến đến mức nào?
Hiện tượng này không hiếm. Phân tích của tạp chí Nature (12/2023) ghi nhận hơn 10.000 bài báo bị rút trong năm 2023, mức cao nhất từ trước đến nay. Khoảng 8.000 bài trong số đó thuộc danh mục của nhà xuất bản Hindawi (thuộc Wiley), sau khi phát hiện quy trình bình duyệt bị thao túng có hệ thống.
Cũng theo phân tích của Nature, tỷ lệ bài bị rút trên tổng số bài xuất bản đã tăng hơn gấp ba trong một thập kỷ và vượt 0,2% vào năm 2022 — nghĩa là cứ khoảng 500 bài công bố thì có ít nhất 1 bài cuối cùng bị rút.
Cơ sở dữ liệu Retraction Watch, được Crossref tiếp nhận và mở công khai từ tháng 9/2023, hiện có hơn 50.000 bản ghi (số liệu đầu năm 2024) và được cập nhật vào mỗi ngày làm việc. Với sinh viên, ý nghĩa thực tế rất rõ: danh mục 40 tài liệu tham khảo của bạn tuy hiếm khi chứa bài đã rút, nhưng không có gì đảm bảo điều đó, nhất là khi tài liệu được gom từ Google Scholar hoặc do AI gợi ý.
Khi nào được và không được trích dẫn bài báo bị rút?
Nguyên tắc: bài bị rút không được dùng để chứng minh luận điểm của bạn. Nó chỉ được phép xuất hiện khi bạn nói về chính bài đó. Bảng dưới đây chia theo tình huống hay gặp:
| Tình huống của bạn | Xử lý | Ví dụ minh họa |
|---|---|---|
| Dùng số liệu hoặc kết luận của bài đã rút để làm căn cứ | Không dùng. Tìm nguồn thay thế | Lấy hiệu ứng của một phương pháp từ bài đã rút để biện minh cho giả thuyết |
| Phân tích vụ rút bài như một case về liêm chính học thuật | Được dẫn, kèm ghi chú đã rút và dẫn thêm thông báo rút bài | Chương tổng quan bàn về hậu quả của gian lận dữ liệu |
| Tổng quan lịch sử, nêu bài này từng gây ảnh hưởng | Được dẫn, ghi rõ trong văn bản là bài đã bị rút và vì sao | "Bài X (2008) từng được trích dẫn rộng rãi trước khi bị rút năm 2012" |
| Đã dùng bài này từ bản nháp cũ, nay mới biết đã rút | Gỡ luận điểm dựa vào bài, thay nguồn, viết lại đoạn liên quan | Đoạn thảo luận ở Chương 4 vẫn dẫn bài đó |
Bài học từ vụ Wakefield: trích dẫn không kiểm tra gây hậu quả dài hạn
Bài của Wakefield và cộng sự đăng trên The Lancet năm 1998, gắn vaccine MMR với chứng tự kỷ. Mười trong số 12 đồng tác giả rút lại phần diễn giải năm 2004, và tạp chí rút hẳn bài năm 2010.
Nghiên cứu của Suelzer và cộng sự trên JAMA Network Open (2019) phân tích 1.153 công trình đã trích dẫn bài này: 72,7% dẫn với thái độ phê phán, nhưng vẫn có 8,2% (94 công trình) dẫn theo hướng tán thành như một nguồn hợp lệ. Trong nhóm 322 công trình xuất bản giai đoạn 2005–2010, chỉ 38,2% ghi nhận việc rút bài một phần. Nói cách khác, nhiều tác giả trích dẫn đã không tra lại tình trạng của nguồn mình dùng.
Vụ Stapel: một tác giả, hàng chục bài bị rút
Diederik Stapel, nhà tâm lý học xã hội người Hà Lan, thừa nhận ngụy tạo dữ liệu. Theo Retraction Watch, đến cuối năm 2015 ông có 58 bài bị rút. Điều này cho thấy nếu bạn dùng nhiều nguồn của cùng một nhóm tác giả, một vụ điều tra có thể ảnh hưởng đến cả loạt tài liệu trong danh mục của bạn.
Quy trình 4 bước kiểm tra bài báo có bị rút không
Kiểm tra một nguồn mất khoảng 1–2 phút nếu bài có DOI. Làm theo thứ tự sau:
- Mở trang chính thức của bài trên website tạp chí hoặc nhà xuất bản. Bài bị rút thường có banner hoặc tiêu đề đổi thành "Retracted: ...". Nhiều nhà xuất bản gắn nút Crossmark để xem tình trạng hiện hành. Đừng chỉ dựa vào file PDF đã tải về từ lâu, vì bản lưu cũ có thể chưa có dấu rút bài.
- Tra DOI trên Retraction Watch Database. Mở giao diện tìm kiếm của cơ sở dữ liệu này (retractiondatabase.org) hoặc lọc theo DOI trong bộ dữ liệu CSV do Crossref công bố. Cần quét nhiều tài liệu một lúc thì tải bản CSV về, cập nhật hằng ngày làm việc.
- Với ngành Y sinh, kiểm tra PubMed. PubMed gắn nhãn "Retracted Publication" cho bài bị rút và liên kết tới thông báo rút bài ngay trên trang trích dẫn.
- Quét cả thư viện bằng công cụ quản lý trích dẫn. Zotero (từ phiên bản 5.0.67, 2019) đối chiếu thư viện của bạn với dữ liệu Retraction Watch, gắn cờ bài bị rút và cảnh báo khi bạn chèn trích dẫn tới bài đó qua plugin Word. Lưu ý giới hạn: tính năng chỉ áp dụng cho mục có DOI hoặc PMID, tức khoảng ba phần tư dữ liệu Retraction Watch. So sánh các công cụ tại bài Zotero, Mendeley hay EndNote.
Mẹo thực chiến: Kiểm tra hai lần: lần đầu khi đưa nguồn vào thư viện, lần hai khoảng 1 tuần trước hạn nộp. Bài báo có thể bị rút trong khoảng giữa hai lần bạn làm luận văn, nhất là nguồn bạn tìm thấy từ 6–12 tháng trước.
Một điểm cần lưu ý: Google Scholar không phải công cụ dùng để xác nhận tình trạng bài báo. Kết quả tìm kiếm có thể vẫn hiển thị bài đã rút như một kết quả bình thường. Sau khi tìm được bài trên Scholar, hãy luôn mở trang tạp chí để đối chiếu.
Cách ghi bài báo bị rút theo chuẩn APA 7
APA 7 hướng dẫn: nếu tìm được bài đã rút và vẫn cần dùng, bạn có thể đưa vào danh mục tham khảo, nhưng phải báo cho người đọc biết bài đã bị rút bằng ghi chú trong ngoặc đơn ở cuối mục. Ví dụ theo mẫu của APA Style cho bài bị rút:
Joly, J. F., Stapel, D. A., & Lindenberg, S. M. (2008). Silence and table manners: When environments activate norms. Personality and Social Psychology Bulletin, 34(8), 1047–1056. https://doi.org/10.1177/0146167208318401 (Retraction published 2012, Personality and Social Psychology Bulletin, 38[10], 1378)
Trích dẫn trong bài vẫn theo tác giả và năm như bình thường: (Joly và cộng sự, 2008). Điểm khác nằm ở ghi chú cuối mục. Ngoài ra, trong câu văn của bạn nên nói rõ tình trạng của bài, ví dụ: "nghiên cứu của Joly và cộng sự (2008), đã bị rút vào năm 2012, ...".
Nếu bạn muốn dẫn chính thông báo rút bài (để chứng minh bài đã bị rút và lý do), APA coi đây là một nguồn riêng. Tác giả của thông báo có thể là biên tập viên, ban biên tập hoặc một số hoặc toàn bộ tác giả bài gốc. Hãy mở thông báo ra xem ai ký tên, và giữ nguyên tiêu đề như trên thông báo, kể cả các từ "Retraction" hoặc "Retraction notice".
Với các chuẩn khác, cách ghi không đồng nhất như APA. Chuẩn Vancouver dành cho Y Dược có quy ước riêng cho bài bị rút; xem thêm bài chuẩn trích dẫn Vancouver và đối chiếu hướng dẫn trình bày của trường. Nguyên tắc chung cho mọi chuẩn: không giấu tình trạng đã rút. Muốn nắm khung chung về cấu trúc trích dẫn, xem cách trích dẫn tài liệu tham khảo đúng chuẩn APA, MLA, IEEE.
Tình huống thực tế: phát hiện nguồn bị rút sau khi đã viết xong
Ví dụ minh họa (không phải một trường hợp cụ thể): một học viên cao học viết xong Chương 2, trong đó 3 trang thảo luận dựa vào một bài báo từ năm 2019. Khoảng 10 ngày trước bảo vệ, học viên chạy thử Zotero và thấy bài đó bị gắn cờ đã rút. Việc cần làm theo thứ tự:
- Mở thông báo rút bài, đọc lý do: gian lận dữ liệu hay lỗi trung thực đều làm bài mất giá trị làm căn cứ, nhưng ảnh hưởng tới cách bạn nêu lại trong luận văn khác nhau.
- Tìm nguồn thay thế cho luận điểm đó. Nếu không có nguồn khác, bỏ luận điểm hoặc trình bày nó là giả thuyết chưa được kiểm chứng.
- Báo giảng viên hướng dẫn trước, để không bị phát hiện ở buổi bảo vệ.
- Rà tiếp các bài khác trích dẫn từ bài đã rút trong danh mục của bạn, vì sai sót có thể lan.
Việc tự phát hiện và tự sửa trước hạn nộp thường được xử lý nhẹ hơn nhiều so với việc hội đồng phát hiện. Về nền tảng đạo đức, xem thêm liêm chính học thuật là gì.
Ba sai lầm hay gặp
- Chỉ kiểm tra tạp chí có thật, chưa kiểm tra bài còn hiệu lực. Tương tự bẫy trích dẫn giả của AI, một bài có DOI mở được vẫn có thể đã bị rút. Xem thêm bài AI bịa tài liệu tham khảo.
- Nhầm "có DOI" với "còn đáng tin". DOI chỉ định danh bài báo, không chứng nhận chất lượng, như phân tích trong bài DOI là gì, ORCID là gì.
- Dùng lại danh mục tham khảo của luận văn khóa trước mà không kiểm tra lại. Danh mục cũ có thể chứa những bài đã bị rút sau khi luận văn đó được nộp.
Checklist áp dụng ngay trước ngày nộp
- [ ] Mọi nguồn có DOI đã được tra tình trạng trên Retraction Watch hoặc trang tạp chí
- [ ] Thư viện Zotero đã chạy quét cảnh báo rút bài; các mục không có DOI/PMID được kiểm tra thủ công
- [ ] Không còn luận điểm quan trọng nào chỉ dựa vào một nguồn duy nhất chưa kiểm tra
- [ ] Bài nào cần dẫn dù đã rút đều có ghi chú "Retraction published..." và nêu rõ trong văn bản
- [ ] Đã hỏi giảng viên hướng dẫn nếu nguồn bị rút nằm trong phần lý luận cốt lõi
Câu hỏi thường gặp
Bài báo bị rút có nghĩa là toàn bộ dữ liệu sai không?
Không nhất thiết, nhưng bạn không thể tự phân biệt nếu chưa đọc thông báo rút bài. Lý do có thể là gian lận dữ liệu, đạo văn, lỗi phương pháp làm sai kết luận, hoặc vấn đề bình duyệt. Dù lý do nào, tạp chí đã kết luận bài không nên dùng làm căn cứ, nên trong luận văn bạn vẫn phải tránh dựa vào nó.
Lỡ trích dẫn bài báo bị rút trong luận văn đã nộp thì làm sao?
Báo ngay giảng viên hướng dẫn hoặc thư ký hội đồng và xin điều chỉnh trước khi bảo vệ. Thay nguồn hoặc gỡ luận điểm phụ thuộc vào bài đó, sau đó nộp bản đã sửa nếu quy chế cho phép. Chủ động khai báo thường được xử lý nhẹ hơn nhiều so với để hội đồng tự phát hiện.
Bài có Expression of Concern (cảnh báo quan ngại) có được dẫn không?
Có thể dẫn, nhưng thận trọng. Cảnh báo quan ngại nghĩa là tạp chí đang xem xét, chưa kết luận. Không nên dùng bài làm bằng chứng chính cho luận điểm quan trọng, và cần kiểm tra lại trạng thái trước khi nộp vì bài có thể được rút hoặc được gỡ cảnh báo. Nếu vẫn phải dẫn, nêu rõ tình trạng trong văn bản.
Google Scholar có báo bài nào đã bị rút không?
Không nên trông cậy vào điều đó. Google Scholar là công cụ tìm kiếm, không phải cơ sở dữ liệu quản lý tình trạng bài báo. Cách chắc chắn là mở trang gốc của tạp chí, tra DOI trên Retraction Watch, hoặc dùng cảnh báo tích hợp trong Zotero. Với y sinh, PubMed cũng gắn nhãn "Retracted Publication".
Retraction Watch Database có miễn phí không?
Có. Crossref đã tiếp nhận cơ sở dữ liệu từ Center for Scientific Integrity vào tháng 9/2023 và công bố công khai. Bạn có thể tra từng bài trên giao diện web hoặc tải toàn bộ bộ dữ liệu CSV, cập nhật vào mỗi ngày làm việc. Chi tiết truy cập nằm trong tài liệu của Crossref về Retraction Watch.
Phần mềm kiểm tra đạo văn có phát hiện bài báo bị rút trong tài liệu tham khảo không?
Không. Phần mềm kiểm tra trùng lặp đối chiếu văn bản của bạn với kho dữ liệu để tìm đoạn giống nhau (cơ chế chi tiết trong bài các hệ thống kiểm tra đạo văn hoạt động như thế nào), không xác minh tình trạng của từng nguồn trích dẫn. Bạn vẫn phải kiểm tra thủ công theo quy trình 4 bước ở trên, còn Kiểm Tra Tài Liệu hỗ trợ phần trùng lặp, chính tả và dấu hiệu nội dung AI trước khi nộp.
Tóm tắt
- Bài báo bị rút không được dùng làm bằng chứng; chỉ dẫn khi bàn về chính vụ rút bài, và phải ghi rõ đã bị rút.
- Nature (2023): hơn 10.000 bài bị rút trong một năm, khoảng 8.000 bài thuộc Hindawi; tỷ lệ rút vượt 0,2% năm 2022.
- Suelzer và cộng sự (2019): trong 1.153 công trình trích dẫn bài Wakefield, 8,2% dẫn theo hướng tán thành; nhiều tác giả không ghi nhận việc rút bài.
- Kiểm tra 4 bước: trang tạp chí, Retraction Watch/Crossref, PubMed (ngành Y sinh), Zotero; lặp lại 1 tuần trước hạn nộp.
- APA 7: thêm ghi chú "(Retraction published [năm], [tạp chí], [tập, trang])" vào cuối mục tham khảo.
- Phát hiện sớm nguồn bị rút và báo giảng viên hướng dẫn luôn an toàn hơn để hội đồng phát hiện.
Kiểm tra nguồn tham khảo là việc thủ công, còn kiểm tra trùng lặp, chính tả và nội dung AI có thể làm nhanh trước ngày nộp. Xem chi phí tại bảng giá dịch vụ hoặc liên hệ KTTL nếu cần tư vấn.
Biên soạn bởi đội ngũ Kiểm Tra Tài Liệu, Metis JSC. Nguồn tham khảo: Van Noorden, R., "More than 10,000 research papers were retracted in 2023", Nature (12/2023); Suelzer, E. M. và cộng sự, JAMA Network Open (2019); COPE, Retraction guidelines (2019); Crossref, tài liệu Retraction Watch (từ 9/2023); Zotero Blog, "Retracted item notifications" (6/2019); APA Style, journal article references (ấn bản 7); Retraction Watch, thống kê vụ Diederik Stapel (2015).